ارزیابی پیامدهای تغییرات اقلیمی بر انتقال رادیونوکلئیدها و راهبردهای نوین حفاظت پرتوی محیط زیست

تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از مهم ترین چالش های جهانی قرن بیست ویکم، با ایجاد تغییر در الگوهای دما، بارش، پدیده های حدی، رژیم های هیدرولوژیکی و فرآیندهای زیست ژئوشیمیایی، می تواند رفتار انتقال، توزیع، تحرک و سرنوشت نهایی رادیونوکلئیدها را در محیط های اتمسفری، آبی و خاکی به طور قابل توجهی تحت تاثیر قرار دهد. این تغییرات، افزون بر تغییر مسیرهای مواجهه انسان و اکوسیستم با مواد پرتوزا، دقت مدل های متداول ارزیابی دز و ریسک پرتوی را که عمدتا بر شرایط اقلیمی ایستا یا تاریخی استوار هستند، با چالش مواجه کرده است. با وجود افزایش مطالعات در زمینه انتقال رادیونوکلئیدها و ارزیابی پیامدهای پرتوی، هنوز چارچوبی یکپارچه برای تبیین اثرات تغییرات اقلیمی بر فرآیندهای انتقال، ارزیابی عدم قطعیت و توسعه راهبردهای سازگار با شرایط اقلیمی آینده وجود ندارد. مقاله حاضر با رویکردی مروری و انتقادی، جدیدترین دستاوردهای علمی منتشرشده در سال های اخیر را در زمینه اثرات تغییرات اقلیمی بر انتقال رادیونوکلئیدها، مدل سازی انتشار و جابه جایی در محیط، برآورد دز، ارزیابی ریسک پرتوی و حفاظت محیط زیست بررسی و سنتز می کند. در این راستا، تعامل میان فرآیندهای اقلیمی، انتقال محیطی، مسیرهای مواجهه و پاسخ سامانه های حفاظت پرتوی تحلیل شده و نقاط قوت، محدودیت ها و شکاف های دانشی موجود در مطالعات پیشین مورد ارزیابی قرار می گیرد. همچنین، نقش فناوری های نوظهور از جمله مدل های اقلیم–انتقال، تحلیل عدم قطعیت، سامانه های اطلاعات جغرافیایی، سنجش از دور، شبکه های پایش هوشمند، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در ارتقای دقت پیش بینی ها و پشتیبانی از تصمیم گیری بررسی می شود. بررسی منابع نشان می دهد که بیشتر مدل های رایج انتقال رادیونوکلئیدها هنوز به طور کامل پویایی متغیرهای اقلیمی، رخدادهای حدی و بازخوردهای میان سامانه های اقلیمی و محیطی را در نظر نمی گیرند. همچنین، کمبود چارچوب های تلفیقی برای ادغام مدل های اقلیمی، مدل های انتقال رادیونوکلئیدها، تحلیل عدم قطعیت و ارزیابی ریسک، یکی از مهم ترین خلاهای پژوهشی این حوزه به شمار می رود. بر این اساس، مقاله حاضر یک نقشه راه پژوهشی برای توسعه نسل جدید مدل های حفاظت پرتوی سازگار با تغییرات اقلیمی ارائه می کند که بر یکپارچه سازی مدل های چندمقیاسی، استفاده از داده های برخط، تحلیل های پیش بینانه و سامانه های هوشمند پشتیبان تصمیم استوار است. این مرور نشان می دهد که انطباق چارچوب های حفاظت پرتوی با شرایط اقلیمی آینده، مستلزم بازنگری در مدل های ارزیابی دز، توسعه روش های پویا برای تحلیل ریسک و بهره گیری از فناوری های نوین داده محور است. یافته های این مقاله می تواند مبنایی برای طراحی پژوهش های آینده، به روزرسانی دستورالعمل های فنی و پشتیبانی از سیاست گذاری در حوزه حفاظت پرتوی، مدیریت محیط زیست و آمادگی در برابر شرایط اضطراری پرتوی در مواجهه با تغییرات اقلیمی فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

تغییرات اقلیمی ، انتقال رادیونوکلئیدها ، حفاظت پرتوی ، ارزیابی ریسک پرتوی ، مدل سازی محیطی ، تحلیل عدم قطعیت ، پایش هوشمند محیط زیست