بهینه سازی تاریخ کاشت و تراکم گیاهی به منظور بهبود صفات زایشی و عملکرد گیاه دارویی - صنعتی نیل (Indigofera tinctoria L.) در شهرستان شوشتر

گیاه دارویی–صنعتی نیل (Indigofera tinctoria L.) به دلیل تولید رنگدانه طبیعی ایندیگو کارمین و کاربردهای گسترده دارویی و صنعتی، در گذشته جایگاه ویژه ای در کشاورزی ایران به ویژه در شوشتر، دزفول و رامهرمز داشته است. با افزایش نگرانی های زیست محیطی و تمایل جهانی به جایگزینی رنگ های مصنوعی با منابع طبیعی، اهمیت احیای کشت آن دوباره آشکار شده است. به منظور بررسی تاثیر تاریخ و تراکم کاشت بر صفات زایشی این گیاه، دو آزمایش مستقل طی سال های زراعی ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ در شهرستان شوشتر و در قالب طرح کرت های خردشده برپایه بلوک کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. در سال اول، شش تاریخ کاشت (۹ و ۲۹ اردیبهشت، ۱۸ خرداد، ۷ و ۲۷ تیر و ۱۶ مرداد) و چهار تراکم (۳۰، ۴۰، ۵۰ و ۶۰ بوته در مترمربع) بررسی گردید. با توجه به کاهش شدید عملکرد در تیمارهای دیرکاشت (تیر و مرداد) ناشی از تنش گرمایی و کوتاه شدن دوره رشد، این دو تاریخ در سال دوم حذف شد و آزمایش با چهار تاریخ کاشت بهینه و همان تراکم ها تکرار گردید. داده ها با استفاده از نرم افزارهای ۹.۴SAS  و ۲۶ SPSS و از طریق تحلیل واریانس (ANOVA)، آزمون  LSDو همبستگی پیرسون تجزیه شدند. نتایج نشان داد که تاریخ کاشت اثر قوی تری نسبت به تراکم دارد. بیشترین عملکرد دانه از کاشت زودهنگام (۹ اردیبهشت) در تراکم ۴۰ بوته در مترمربع به دست آمد (۱۰۵.۳ و ۱۱۴.۲ گرم در مترمربع در سال های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲). تاخیر در کاشت موجب کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی عملکرد شد. تراکم های بالاتر از ۴۰ بوته نیز به دلیل رقابت درون گونه ای عملکرد را ۱۰ تا ۱۲ درصد کاهش دادند. عملکرد دانه همبستگی بالایی با تعداد غلاف در بوته (r=۰.۹۴) و تعداد دانه در غلاف (r=۰.۸۷) داشت، درحالی که وزن هزار دانه پایدارتر بود. برتری سال دوم علاوه بر حذف تیمارهای دیرکاشت، بهبود شرایط خاک شامل کاهش شوری (۲۲ درصد) و اسیدیته (۵ درصد) نیز بود. در مجموع، کاشت زودهنگام همراه با تراکم متوسط (۴۰ بوته در مترمربع)، راهبردی موثر برای دستیابی به عملکرد بالا و پایدار نیل در شرایط گرم و نیمه خشک محسوب می شود و می تواند مبنایی علمی برای توسعه کشاورزی پایدار و احیای این گیاه ارزشمند باشد.

کلیدواژه ها:

پایداری تولید ، تنش گرمایی ، صفات زایشی ، عملکرد دانه ، کیفیت خاک