واکاوی نقش ساختاری جهل و اشتباه در نظام مسئولیت کیفری ایران با رویکردی بر دکترین فقه امامیه

تحقق مسئولیت کیفری در نظامهای حقوقی معاصر و فقه امامیه بر پیوند روانی میان مرتکب و پدیده مجرمانه استوار است که در دو رکن «علم» و «اراده» تجلی می یابد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی جایگاه جهل و اشتباه در نظام کیفری ایران به تحلیل این پرسش می پردازد که اختلال در ادراک و آگاهی چگونه منجر به زوال یا تغییر ماهیت مسئولیت می گردد. یافته های تحقیق نشان می دهد که اگرچه فرض قانونی بر آگاهی همگانی از تکالیف کیفری است اما قواعدی بنیادین همچون «قاعده درا» و «قبح عقاب بلا بیان» این فرض را در مواجهه با جهل های عذرآور تعدیل می کنند. در این راستا مقاله با کالبدشکافی اقسام جهل بسیط، مرکب، قصوری و تقصیری و تفکیک میان جهل حکمی مستقیم و غیر مستقیم اثبات می کند که جهل و اشتباه با ایجاد خدشه در سوءنیت (قصد مجرمانه) مانع از استقرار مسئولیت کیفری می شوند. در نهایت با نقد پراکندگی نصوص قانونی، بر ضرورت تدوین یک نظام جامع در بخش کلیات قانون مجازات اسلامی جهت تبیین دقیق تاثیر انواع جهل و اشتباه بر عناصر تشکیل دهنده جرم و تثبیت آنها در عداد عوامل رافع مسئولیت کیفری با هدف انطباق هر چه بیشتر قوانین با مبانی فقهی و دکترین حقوق جزا تاکید شده است.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، جهل حکمی ، اشتباه موضوعی ، قاعده در عنصر معنوی ، فقه امامیه