گونه شناسی روش های تفسیری در میراث تفسیری شیعه: مطالعه موردی سه آیه از قرآن

شناخت روش های تفسیری به کار گرفته شده در تفاسیر شیعه از مهم ترین پیش نیازهای ارزیابی و بهره گیری صحیح از این میراث گران سنگ است. پژوهش پیشرو با رویکردی توصیفی - تحلیلی و با روش کتابخانه ای به گونه شناسی سه روش اصلی تفسیری در سنت تفسیری شیعه می پردازد: تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی و تفسیر اجتهادی. بدین منظور سه آیه از قرآن کریم آیات ۱۱۰-۱۱۱ سوره مائده، آیه ۱ سوره فاتحه و آیات ۶۳-۶۶ سوره بقره (به عنوان نمونه) انتخاب و شیوه مواجهه مفسران (شیعه علامه طباطبایی در المیزان، امام حسن عسکری علیه السلام در تفسیر منسوب و محمدتقی مدرس در تفسیر هدایت) با این آیات تحلیل شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد هر یک از این روش ها دارای مبانی، قواعد و کارکردهای خاص خود هستند. تفسیر قرآن به قرآن با تکیه بر استنطاق قرآن و توجه به سیاق به کشف معانی فراتر از ظاهر اولیه آیات می انجامد؛ تفسیر روایی با بهره گیری از احادیث معصومان علیهم السلام افق های جدیدی از بطون و تفسیر آیات را می گشاید؛ و تفسیر اجتهادی با تلفیق مراحل مقدماتی ادبی، لغوی، اجرایی، تبیین غرض جمله بندی و ارجاعی، سیاق شناسی تفسیری جامع و کاربردی از آیات ارائه می دهد. نتیجه آنکه تنوع روش های تفسیری در سنت شیعه نه تنها نشانه آشفتگی روش شناختی بلکه گویای انعطاف و غنای این مکتب تفسیری در پاسخ به نیازهای گوناگون مفسران و مخاطبان است. این مقاله می تواند الگویی برای تحلیل روش شناختی دیگر تفاسیر شیعه و زمینه ساز پژوهش های تطبیقی در این حوزه باشد.

کلیدواژه ها:

روش شناسی تفسیر ، تفسیر قرآن به قرآن ، تفسیر روایی ، تفسیر اجتهادی ، علامه طباطبایی ، تفسیر هدایت