بررسی تفاوتهای حقوقی زن و مرد در فقه اسلام و حقوق ایران

هدف بررسی مسئله تفاوتهای حقوقی زن و مرد در نظام قانونی ایران که منبعث از فقه امامیه است، همواره از منظر عدالت جنسیتی و انطباق با مقتضیات زمان مورد بحث بوده است. هدف اصلی این پژوهش واکاوی مبانی فقهی و قانونی تفاوتهای جنسیتی در حوزه های خانواده، اموال و جزاء و تبیین رویکرد نظام حقوقی ایران در مواجهه با چالش های حقوقی معاصر است. این مطالعه در پی آن است تا مشخص کند آیا این تفاوت ها بر پایه تبعیض استوارند یا تابعی از ساختار حق و تکلیف در منظومه فقهی می باشند. مواد و روش ها: این تحقیق با رویکردی توصیفی-تحلیلی انجام شده است. داده ها و اطلاعات مورد نیاز به شیوه کتابخانه ای و با استناد به منابع دست اول فقهی (قرآن کریم، احادیث و آراء فقهای متقدم و متاخر)، متون قانونی (قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی) و پویایی های ناشی از رویه قضایی و نظریات مشورتی گردآوری شده است. در تحلیل داده ها از روش استنتاج منطقی برای تطبیق مبانی شرعی با قوانین موضوعه استفاده شده است. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که تفاوت های حقوقی در موضوعاتی نظیر سهم الارث، دیه، شهادت، ریاست خانواده و حق طلاق ریشه در عدالت استحقاقی دارد. در نظام فقهی حقوق مالی بیشتر مرد (مانند ارث) با تکالیف مالی سنگین تر (مانند نفقه و مهریه) موازنه شده است. همچنین یافته ها حاکی از آن است که قانون گذار ایرانی در دهه های اخیر با بهره گیری از ظرفیت های فقه پویا در مسائلی مانند برابری دریافت دیه در حوادث و ارث بردن زوجه از قیمت زمین گام های موثری در جهت کاهش شکاف های حقوقی برداشته است. نتیجه گیری: بر اساس نتایج تحقیق تفاوت های حقوقی زن و مرد در فقه و قانون ایران بیش از آنکه مبتنی بر جنسیت زدگی باشد بر پایه تقسیم وظایف در نهاد خانواده بنا شده است. با این حال تضاد میان برخی قوانین سنتی و واقعیت های اجتماعی امروز ضرورت بازخوانی اجتهادی در احکام غیرثابت و بهره گیری از ابزارهای حمایتی مانند شروط ضمن عقد را دو چندان می کند. نتیجه نهایی اینکه نظام حقوقی ایران پتانسیل لازم برای تحقق عدالت جنسیتی را در چارچوب موازین شرعی دارد مشروط بر آنکه تناسب میان حق و مسئولیت با نگاهی به تحولات زمانه بازتعریف شود.

کلیدواژه ها:

فقه ، اسلامی ، حقوق ، ایران ، تفاوت ، جنسیتی ، عدالت ، استحقاقی ، حقوق خانواده ، فقه پویا