تحلیل مکانی-زمانی خطر آلودگی هوا ناشی از صنایع نفت و گاز در منطقه خلیج فارس و دریای عمان

آلودگی هوا ناشی از صنایع عظیم نفت و گاز در منطقه استراتژیک خلیج فارس و دریای عمان، یک چالش زیست محیطی و بهداشتی با ابعاد فرامرزی محسوب می شود که به دلیل نبود نقشه های جامع خطر آن در مقیاس منطقه ای، نیاز به پایش دقیق و مستمر کاملا محسوس است. این پژوهش با هدف تحلیل رفتار آلاینده های اصلی هوا شامل No۲, So۲, Co, O۳ اقدام به تهیه نقشه های خطر نهایی در ۹ مجتمع پتروشیمی کلیدی در دوره زمانی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ کرده است. روش شناسی پژوهش بر یک رویکرد نوآورانه مبتنی بر تحلیل مکانی-زمانی داده های سنجش از دور استوار است. در روش توسعه داده شده، داده های آلاینده ها از سنجنده Sentinel۵-p TROPMI استخراج و در محیط Google Earth Engine با استفاده از پارامترهای هواشناسی (مانند ارتفاع لایه مرزی سیاره ای BLH، دما و فشار) به غلظت های سطحی (µg/m³) تبدیل شدند. نوآوری اصلی تحقیق در ایجاد نقشه خطر آلودگی هوا (Air Pollution Hazard Map) است. این نقشه بر اساس سه معیار تعیین سطح خطر آلودگی هوا محاسبه گردید: (۱) فراوانی روزهای آلوده، (۲) شدت وزنی آلودگی، و (۳) تداوم روزهای آلوده. این شاخص براساس آستانه استاندارد سازمان بهداشت جهانی (WHO) بصورت معکوس وزن دهی شد؛ به گونه ای که NO۲ به دلیل پایین ترین آستانه مجاز µg/m³ ۲۵، بالاترین وزن (۰.۵۳۱۶) را در شاخص نهایی دریافت کرد. نتایج تحلیل مکانی-زمانی نشان داد که الگوهای پراکنش آلاینده ها به صورت توده های آلودگی باثبات در امتداد باد غالب (شمال) از شمال غرب به جنوب شرق منتقل می شوند که به روشنی بر وجود آلودگی فرامرزی میان کشورهای منطقه خلیج فارس و دریای عمان دلالت دارد. نوسانات زمانی آلاینده ها در مجتمع هایی مانند پتروشیمی باپکو و الرویس، ارتباط مستقیمی با چرخه های عملیاتی صنایع داشته است. همچنین، تغییرات جمعیتی در معرض خطر آلودگی هوا در این مناطق شامل افزایش جمعیت در معرض خطر «کم» و «متوسط» است. این امر تاییدکننده ضرورت مدیریت بهداشت عمومی بصورت هدفمند است. تمرکز سطوح بالای آلودگی بر روی پهنه های آبی (مانند پتروشیمی دقم و مسیعید) نیز تهدیدی جدی برای اکوسیستم های حساس دریایی محسوب می شود. در نهایت، این تحقیق ابزاری دقیق برای پایش و ارزیابی ریسک فراهم آورده و شواهد علمی لازم برای سیاست گذاری های اولویت بندی شده و ایجاد همکاری های منطقه ای جهت مدیریت آلودگی فرامرزی را ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

آلودگی هوا ، صنایع نفت و گاز ، خلیج فارس ، Sentinel-۵P TROPOMI