طراحی سامانه یکپارچه پایش بحران آب و فرونشست زمین با تلفیق داده های سنجش از دور، اطلاعات زمینی و زیرساخت داده های مکانی: (SDI) مطالعه موردی حوضه آبریز زاینده رود

بحران آب و خشکسالی در ایران، به ویژه در حوضه های مرکزی مانند زاینده رود، به یکی از چالش های راهبردی در مدیریت منابع طبیعی، امنیت غذایی و توسعه پایدار تبدیل شده است. کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، بهره برداری بی رویه از منابع زیرزمینی، و گسترش صنایع آب بر بدون ملاحظات محیطی، منجر به افت شدید ذخایر آبی، خشک شدن تالاب ها، فرونشست زمین و ناترازی انرژی در بخش های کشاورزی و صنعتی شده اند. در چنین شرایطی، پایش دقیق و چندمقیاسی این بحران ها با استفاده از داده های سنجش از دور، مدل سازی فضایی و تحلیل های ژئودینامیکی، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تصمیم گیری های مدیریتی و سیاست گذاری های کلان است. سازمان نقشه برداری کشور، به عنوان مرجع ملی در پایش داده های ارتفاعی و ژئودینامیکی، نقش مهمی در تحلیل تغییرات سطح زمین، فرونشست و پایش منابع آبی ایفا کرده است. مطالعات انجام شده در این سازمان با بهره گیری از داده های ماهواره ای InSAR و تصاویر راداری، نشان داده اند که نرخ فرونشست در دشت های مرکزی ایران، از جمله برخوار و مهیار در حوضه زاینده رود، به بیش از ۲۰ سانتی متر در سال رسیده است که ارتباط مستقیمی با افت سطح آب های زیرزمینی دارد. این یافته ها، اهمیت تلفیق داده های سنجش از دور با داده های زمینی را در پایش بحران های محیطی دوچندان می کند. در این مقاله مروری، مجموعه ای از مطالعات داخلی و بین المللی مرتبط با پایش خشکسالی، فرونشست زمین و مدیریت منابع آب بررسی شده اند. داده های ماهواره ای MODIS و GRACE، شاخص های خشکسالی پوشش گیاهی (VHI، VDI، TVDI) و هیدرولوژیکی (TSDI)، و مدل های فضایی در محیط های Google Earth Engine و GIS، ابزارهای کلیدی در این مطالعات بوده اند. همچنین، تجربیات کشورهای پیشرفته مانند استرالیا، کانادا و ایالات متحده در مقابله با خشکسالی، از جمله استفاده از آب تصفیه شده در کشاورزی، مورد تحلیل قرار گرفته اند. نکته کلیدی در مدیریت بحران آب، یکپارچگی داده ها و همکاری بین سازمانی است. تلفیق اطلاعات سازمان نقشه برداری کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان هواشناسی در قالب زیرساخت داده های مکانی (SDI)، می تواند بستری هوشمند برای پایش، هشدار و تصمیم گیری فراهم کند. به روزرسانی این سامانه با اتصال مستقیم به پایگاه های داده و توسعه قابلیت های تحلیلی، گامی موثر در تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه کشور در حوزه امنیت آبی، تاب آوری زیست محیطی و مدیریت یکپارچه منابع خواهد بود.

کلیدواژه ها:

بحران آب ، خشکسالی ، فرونشست زمین ، سنجش از دور ، داده های ماهواره ای ، زیرساخت داده های مکانی ، مدیریت منابع آب ، برنامه هفتم توسعه