واکاوی مفهوم منافع عمومی و بازخوانی رویکردهای تحقق آن در فرآیند برنامه ریزی شهری

مفهوم منافع عمومی از جمله مفاهیم بنیادین اما به شدت مناقشه برانگیز در علوم اجتماعی و به ویژه در حوزه برنامه ریزی شهری است. در طول تاریخ اندیشه برداشت های متفاوتی از این مفهوم در سنت های کلاسیک مانند افلاطون و روسو، اندیشه های مدرن نظیر لیبرالیسم، مارکسیسم و فایده گرایی و جریان های معاصر نظیر عدالت محور، مشارکتی و نئولیبرال شکل گرفته است. در عمل نیز نهادهای شهری به ویژه شهرداری ها و شوراهای شهر در تفسیر و پیاده سازی منافع عمومی با چالش هایی چون تعارض منافع، رانت گرایی و مشارکت محدود مواجه اند. در این میان نبود اجماع نظری و تعدد پارادایم ها موجب شده است که مفهوم منافع عمومی به صورت مبهم، سیال و گاه ابزاری در فرآیندهای تصمیم گیری شهری باقی بماند. این مقاله با هدف بازخوانی انتقادی مفهوم منافع عمومی و طراحی یک پارادایم تحلیلی نوین برای تبیین آن در فرآیند برنامه ریزی شهری انجام شده است. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل نظری، تطبیقی و گفتمانی است. در گام نخست مفهوم منافع عمومی از منظر اندیشمندان کلیدی در جهان نظیر جان رالز، دیوید هاروی، سوزان فینشتاین، چارلز هوچ و پتسی هیلی و ایران همچون حبیبی، تقوایی، پاکزاد و موسوی بررسی و طبقه بندی شده است؛ سپس در قالب یک پارادایم پیشنهادی چهاروجهی شامل مولفه های ارزش ها، کنشگران، فرآیند و نتیجه چارچوبی تلفیقی برای تحلیل منافع عمومی ارائه شده است. این چارچوب امکان ادغام نظریه های عدالت، فضایی حق به شهر و پایداری را فراهم می سازد و به آینده پژوهی شهری نیز توجه دارد. یافته های مقاله نشان می دهد که بدون بازنگری مفهومی در منافع عمومی، بازآرایی فرآیندهای تصمیم سازی شهری و ارتقاء ظرفیت های نهادی امکان تحقق این اصل در بستر شهری محدود خواهد بود. مقاله همچنین با ارائه مطالعه های موردی از ایران (تهران، مشهد، شیراز) و کشورهای منتخب (فرانسه، آمریکا، برزیل)، بستر تطبیقی و واقع بینانه ای برای آزمون چارچوب پیشنهادی فراهم کرده است. نوآوری این پژوهش در تلفیق بین دیدگاه های نظری و دغدغه های عمل گرایانه است که می تواند به عنوان نقطه شروعی برای بازتعریف منافع عمومی در آموزش، پژوهش و سیاست گذاری شهری در ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

منافع عمومی ، عدالت فضایی ، حق به شهر ، برنامه ریزی شهری ، تحلیل گفتمانی ، مشارکت ، پارادایم تحلیلی