تحلیل فقهی و حقوقی مبانی مسئولیت مدنی در پرتو آیات قرآن کریم: کاوشی در بنیانهای عدالت و جبران

هدف اصلی این پژوهش، بررسی و تبیین سه اصل بنیادین، قرآنی یعنی «ممنوعیت ظلم»، «ممنوعیت ضرر» و «لزوم احترام» به عنوان مبانی نظری مسئولیت مدنی در حقوق اسلامی است. این اصول در منظومه حقوقی اسلام نه تنها مفاهیم اخلاقی و ارزشی محسوب می شوند بلکه به مثابه قواعد الزام آور فقهی نقش اساسی در شکل گیری نظام مسئولیت مدنی دارند و می توانند چارچوبی نظری برای تحلیل و توسعه این نهاد حقوقی در عصر معاصر فراهم آورند. روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی تحلیلی است؛ بدین معنا که با بهره گیری از منابع فقهی و تفسیری مفاهیم و اصول قرآنی مرتبط با مسئولیت مدنی مورد توصیف قرار گرفته و سپس با تحلیل منطقی و تطبیقی جایگاه این اصول در نظام حقوقی اسلام تبیین می شود. یافته ها و نتایج پژوهش نشان می دهد که قرآن کریم به عنوان اصیل ترین و قطعی الصدورترین منبع استنباط احکام اسلامی جایگاهی محوری در تبیین مبانی مسئولیت مدنی دارد. افزون بر مباحث اعتقادی، عبادی، اخلاقی و سیاسی در این منبع وحیانی توجه جدی و نظام مند به موضوعات حقوقی صورت گرفته است به گونه ای که آیات متعددی به نحوه تنظیم روابط فردی و اجتماعی و از جمله بحث ضمان و جبران خسارت پرداخته اند. بر اساس تحلیل آیات مرتبط قرآن کریم سه اصل را به عنوان ستون های نظری مسئولیت مدنی معرفی می کند: ممنوعیت ظلم که اساس هر گونه ضمان و تکلیف اجتماعی است؛ ممنوعیت ضرر رساندن به دیگران که در قالب قاعده فقهی «لاضرر و لاضرار» به صورت الزام آور درآمده است؛ لزوم احترام به حقوق جسمی، مالی و معنوی افراد که در قالب قاعده حرمت تعدی و قاعده اعانه بر اثم تبلور یافته است. این اصول صرفا توصیه های اخلاقی نیستند بلکه با تبدیل شدن به قواعد فقهی الزام آور نظیر قاعده لاضرر، قاعده لاظلم و حرمت اعانه بر اثم زیربنای یک نظام جامع مسئولیت مدنی اسلامی را تشکیل می دهند.

کلیدواژه ها:

مسئولیت ، ضرر ، قرآن ، فقه ، حقوق