عدالت الگوریتمی در وضعیت تزاحم جانها تحلیل فقهی حقوقی تصمیم گیری ماشینهای خودران

گسترش ماشینهای خودران و سامانه های هوش مصنوعی خودمختار مسئله ای نو در فقه و حقوق اسلامی ایجاد کرده است؛ به ویژه در موقعیت هایی که تصمیم الگوریتمی با تهدید هم زمان جان چند انسان روبه رو می شود. در ادبیات رایج، این وضعیت معمولا در قالب دوگانه نجات یا فدا تحلیل می شود؛ گویی ماشین ناگزیر از انتخاب میان جان هاست. این مقاله با نقد این نگاه نشان می دهد که در تصمیم های مرگ بار ماشین های خودران «انتخاب» به معنای فقهی آن تحقق نمی یابد؛ زیرا تصمیم نهایی حاصل اراده یک مکلف مختار در لحظه تزاحم نیست بلکه اجرای خودکار قاعده ای است که از پیش در ساختار الگوریتمی طراحی شده است. بر اساس مبانی فقه امامیه قواعدی مانند تزاحم و تقدیم اهم بر مهم: ناظر به مکلف انسانی واجد اختیار و قدرت امتثال اند و انتقال مستقیم آنها به ماشین دچار خطای روش شناختی است از این رو، مقاله کانون بحث را از «عدالت در انتخاب نتیجه» به عدالت در انتساب مسئولیت منتقل می کند. در این چارچوب مسئله اصلی نه ترجیح میان جان ها، بلکه مشروعیت طراحی و بهره برداری از نظامی است که ریسک مرگبار تولید می کند. با تکیه بر قواعد تسبیب و تسلیط، نظریه ضمان به جای انتخاب ارائه می شود که بر اساس آن نهاد بهره بردار فناوری به دلیل ایجاد و تسلط بر سبب خطر، ضامن پیامدهای زیان بار است؛ حتی بدون اثبات تقصیر. بدین ترتیب فقه امامیه ظرفیت شکل دهی به مسئولیت نهادی و مبتنی بر ریسک در عصر هوش مصنوعی را داراست.

کلیدواژه ها:

عدالت الگوریتمی ، تزاحم جانها ، ماشینهای خودران ، هوش مصنوعی خودمختار