بازتعریف قاعده مسئولیت مدنی در فقه اسلامی در مواجهه با هوش مصنوعی خودمختار

ظهور و گسترش سامانه های هوش مصنوعی خودمختار که قادر به یادگیری، تصمیم گیری و کنش مستقل از اراده و کنترل مستقیم انسان هستند، مبانی سنتی مسئولیت مدنی را که عمدتا بر تقصیر و فاعلیت انسانی استوارند، با چالش های جدی مواجه ساخته است. مسئله اصلی این پژوهش امکان سنجی بازتعریف قاعده مسئولیت مدنی در فقه اسلامی به گونه ای است که بتواند زیان های ناشی از عملکرد هوش مصنوعی خودمختار را بدون فرض وجود فاعل انسانی، مباشر به صورت عادلانه جبران نماید. هدف مقاله، تبیین ظرفیت های فقه امامیه و فقه مقارن در صورت بندی مسئولیت مدنی مبتنی بر ریسک و اعتماد مشروع است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی با رویکرد اجتهادی و تطبیقی بوده و داده ها از طریق مطالعه منابع فقهی، اصولی و حقوقی گردآوری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که ضمان در فقه اسلامی ماهیتی وضعی دارد و تحقق آن منوط به احراز قصد، تقصیر یا اراده مستقیم انسانی نیست، بلکه بر استناد عرفی ضرر به سبب و تسلط بر منشا خطر مبتنی است. همچنین، اعتماد مشروع ایجاد شده از رهگذر عرضه و بهره برداری قانونی از سامانه های هوش مصنوعی بر اساس قاعده غرور، می تواند مبنای مستقل انتساب ضمان قرار گیرد. نتیجه پژوهش حاکی از آن است که با تلفیق قاعده تسلط و مفهوم اعتماد مشروع، می توان الگوی بومی و منسجمی از مسئولیت مدنی بدون فاعل انسانی برای مواجهه با هوش مصنوعی خودمختار در فقه اسلامی ارائه داد.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی ، فقه اسلامی ، هوش مصنوعی خودمختار ، اعتماد مشروع ، ضمان مبتنی بر ریسک