نسبت علم پیشین خداوند با اختیار انسان از دیدگاه متکلمان امامیه و نسبت آن با اخلاق و تربیت

مسئله ی علم پیشین خداوند و اختیار انسان، از بنیادی ترین مباحث علم کلام است که همواره میان متکلمان اسلامی، به ویژه امامیه، محل گفت وگو بوده است. از یک سو، علم ازلی خداوند به همه ی موجودات و افعال بندگان، لازمه ی کمال مطلق الهی است و از سوی دیگر، پذیرش چنین علمی ممکن است به جبر و نفی اختیار انسان بینجامد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چگونه می توان علم پیشین خداوند را با اختیار واقعی انسان جمع کرد، بی آن که به جبر یا تفویض بینجامد. در این مقاله با روش تحلیلی توصیفی، دیدگاه متکلمان امامیه از جمله شیخ مفید، سید مرتضی، خواجه نصیرالدین طوسی و علامه حلی بررسی شده است. بر اساس یافته های تحقیق، متکلمان امامیه بر این باورند که علم خداوند به افعال اختیاری انسان ها، علمی تابع معلوم است، نه علت پدیدآورنده ی آن؛ ازاین رو علم الهی موجب جبر نمی گردد، بلکه تنها کاشف از واقع است. به تعبیر دیگر، فعل اختیاری انسان، با حفظ اراده و قدرت او، در طول اراده ی خداوند تحقق می یابد، نه در عرض آن، یافته های پژوهش نشان می دهد که در اندیشه ی امامیه، میان علم ازلی خداوند و اختیار انسان، تعارضی واقعی وجود ندارد؛ بلکه این دو در نظام علت و معلول، هماهنگ و مکمل یکدیگرند.

کلیدواژه ها:

علم الهی ، اختیار ، جبر ، امامیه ، کلام اسلامی