واکاوی تجربه ی زیسته ی نوجوانان از مصرف ماریجوانا: یک مطالعه ی پدیدارشناسی تفسیری

مصرف ماریجوانا در میان نوجوانان، پدیده ای رو به گسترش و عمیقا نگران کننده است که فراتر از یک رفتار پرخطر ساده، با پیامدهای تحولی، عصب شناختی، روان شناختی و اجتماعی متعددی در هم تنیده است. با وجود انبوه پژوهش های اپیدمیولوژیک و کمی که به شناسایی عوامل خطر و پیامدها پرداخته اند، فهم عمیق از «زیست جهان» نوجوانانی که ماریجوانا مصرف می کنند یعنی اینکه آنان این تجربه را در بستر زندگی روزمره، روابط، و هویت در حال تحول خود چگونه ادراک و معنا می کنند شکافی جدی در ادبیات پژوهشی، به ویژه در بستر فرهنگی و قانونی ایران، محسوب می شود. هدف این مطالعه، واکاوی پدیدارشناسانه ی تجربه ی زیسته ی نوجوانان از مصرف ماریجوانا و فهم چگونگی معنابخشی آنان به این رفتار در چهارچوب زیست جهانشان بود.این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق، نیمه ساختاریافته و گفت وگومحور با ۸ نوجوان (۶ پسر و ۲ دختر، دامنه ی سنی ۱۵ تا ۱۸ سال) که در ۱۲ ماه گذشته دست کم یک بار ماریجوانا مصرف کرده بودند، گردآوری شد. مشارکت کنندگان به صورت هدفمند و با روش گلوله برفی از میان مراجعه کنندگان به مراکز مشاوره ی نوجوانان و معرفی شدگان توسط هم تایان در شهر تهران انتخاب شدند. تحلیل داده ها بر اساس پروتکل شش مرحله ای اسمیت، فلاورز و لارکین (۲۰۰۹) صورت پذیرفت. برای حصول اعتمادپذیری، معیارهای چهارگانه ی یاردلی (۲۰۰۰) و معیارهای اختصاصی اسمیت (۲۰۱۱) برای ارزیابی کیفیت پدیدارشناسی تفسیری رعایت گردید.تحلیل پدیدارشناسانه ی تفسیری به پیدایش چهار مضمون اصلی و سیزده زیرمضمون فرعی انجامید: ۱. «در جست وجوی آرامش گمشده: خوددرمانی برای دردهای پنهان، گریز از تنش های خانوادگی و تحصیلی، و التیام خلا وجودی» با زیرمضمون های «تسکین اضطراب و افسردگی»، «فرار از جهنم خانه»، «مرخصی از زندگی»، و «پر کردن چاله ی درون»؛ ۲. «جهان شناور: پدیدارشناسی سرخوشی، تجربه ی بی زمانی، گسست از واقعیت روزمره، و تشدید حسی با زیرمضمون های «کش آمدن زمان و فشرده شدن فضا»، «تشدید حسی و زیبایی شناسی ادراکی»، و «شناوری میان سعادت و وحشت»؛ ۳. «در حصار داغ ننگ و ترس: پنهان کاری اجباری، زندگی دوگانه، ترس از افشا و پیگرد قانونی» با زیرمضمون های «نقاب: هویت دوپاره»، «ترس از پلیس و زندان»، و «نگاه تحقیرآمیز جامعه»؛ و ۴. «لغزش به سوی عادت: میان لذت و وابستگی، افزایش تحمل، و تلاش های نافرجام برای مهار» با زیرمضمون های «از جمعه ها تا هر شب»، «دنبال کردن لذت گمشده»، و «صدای هشدار درونی». این مضمون ها سفر وجودی نوجوانان را از «خوددرمانی» به «سرخوشی»، و سپس به «انگ» و «وابستگی» ترسیم می کنند.یافته ها نشان می دهد که مصرف ماریجوانا برای این نوجوانان، نه صرفا یک «رفتار تفننی» یا «بزهکاری» به معنای جرم شناختی آن، که راهبردی پیچیده، چندلایه و عمیقا انسانی برای «خوددرمانی» رنج های روان شناختی، گریز از تنش های طاقت فرسای خانوادگی و تحصیلی، و یافتن آرامشی موقت در جهانی پرآشوب است. بااین حال، این راهبرد بقا به سرعت با داغ ننگ اجتماعی، پنهان کاری اجباری، ترس از پیگرد قانونی، و خطر خزنده ی وابستگی درمی آمیزد و نوجوان را در چرخه ای متناقض گرفتار می کند که در آن، راه حل موقت دیروز، به مشکل مزمن امروز بدل می شود. این مطالعه بر ضرورت طراحی مداخلات همدلانه، غیرقضاوتی و مبتنی بر کاهش آسیب، همراه با آموزش نظام مند مهارت های تنظیم هیجانی و ارتباطی به نوجوانان و خانواده ها، و بازنگری در رویکردهای صرفا کیفری و جرم انگارانه تاکید دارد.