دولت ناتمام کالبدشکافی دلایل شکل نگرفتن دولت مدرن در ایران عصر پهلوی

پروژه دولت سازی در ایران عصر پهلوی یکی از پیچیده ترین و در عین حال مناقشه برانگیزترین تجربیات نوسازی سیاسی در تاریخ معاصر خاورمیانه به شمار می رود. دولت پهلوی علی رغم برخورداری از ابزارهای سخت قدرت، از جمله ارتش متمرکز، دستگاه بوروکراتیک گسترده و درآمدهای فزاینده نفتی نتوانست به استقرار یک دولت مدرن نهادینه و پایدار دست یابد. پژوهش حاضر با بهره گیری از رویکرد نهادگرایی تاریخی و تلفیق آن با نظریه دولت رانتیر، دولت پهلوی را نه صرفا به مثابه یک دولت اقتدارگرا بلکه به عنوان پروژه ای ناتمام در عرصه نهادسازی سیاسی تحلیل می کند. از نظر روش شناختی، پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل تاریخی نهادی است و با اتکا به منابع فارسی و انگلیسی به روز (۲۰۲۴-۲۰۲۵)، دو دوره پهلوی اول و دوم را در چارچوب تداوم الگوهای اقتدار، مسیرهای وابسته تاریخی و بزنگاه های نهادی بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نوسازی آمرانه و از بالا به پایین، حذف یا تضعیف نهادهای میانجی همچون احزاب، مجلس و سازمان های مدنی و استقلال مالی دولت از جامعه در نتیجه اقتصاد نفتی موجب گسست ساختاری میان دولت و جامعه شد. در چنین شرایطی، دولت پهلوی توانست اقتدار اجرایی بالایی ایجاد کند اما در تولید مشروعیت عقلانی قانونی و مشارکت سیاسی پایدار ناکام ماند. این شکاف بنیادین به ویژه در دهه های پایانی حکومت پهلوی، خود را به صورت بحران مشروعیت، ناکارآمدی نهادی و ناتوانی دولت در مدیریت تعارضات اجتماعی نشان داد. مقاله استدلال می کند که فروپاشی دولت پهلوی را نباید صرفا نتیجه فشارهای اقتصادی، مداخلات خارجی یا بسیج انقلابی دانست بلکه باید آن را پیامد منطقی ناتمام ماندن پروژه دولت سازی مدرن در ایران تلقی کرد. دولت پهلوی پیش از آنکه نهادینه شود توسعه یافت و پیش از آنکه پیوندی پایدار با جامعه برقرار کند بر آن استیلا یافت. از این رو مفهوم دولت ناتمام می تواند چارچوبی تحلیلی برای فهم تجربه تاریخی دولت سازی در ایران و نیز تحلیل ناکامی دولت های مدرن نمای مشابه در جهان در حال توسعه فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

دولت ناتمام ، دولت مدرن ، نهادگرایی تاریخی ، دولت رانتیر ، ایران پهلوی ، مشروعیت سیاسی