وقتی سیاستگذاران به جای خانواده ها بچه می خواهند بازخوانی یک پارادوکس

کاهش میزان باروری به زیر سطح جایگزینی و تداوم آن طی بیش از دو دهه، منجر به تحولی اساسی در رویکرد جمعیت شناختی دولت و جهت گیری سیاست ها از تنظیم خانواده به افزایش موالید شد. این تحول، به تصویب و ابلاغ قانون «تعالی خانواده و جوانی جمعیت» منجر شد. حدود چهار سال از اجرای این قانون می گذرد. دستاورد آن، برخلاف انتظار کاهش بیشتر باروری بوده است. این مقاله استدلال می کند که این ناکامی ریشه در تناقضی بنیادین در نظام سیاست گذاری جمعیتی دارد؛ دولت به مثابه والد جایگزین تمایل به فرزندآوری را نه به عنوان انتخابی مبتنی بر اراده ی خانواده، بلکه به عنوان نیازی ملی و حکومتی بازتعریف می کند. این مقاله نشان می دهد که چگونه دولت در چارچوب سیاست های جمعیتی از طرفی خانواده را مسئول بازتولید جمعیت می داند و از سوی دیگر با انتقال تصمیم های مرتبط با فرزندآوری از حیطه ی خصوصی به عرصه سیاست گذاری عمومی در عمل این حق را از خانواده ها سلب می کند. چنین رویکردی موجب شکل گیری این باور در میان مردم شده است که سیاست های جمعیتی دولت با واقعیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی آنها سازگار نیست. این ناهماهنگی به تضاد بین اولویت های فردی و هدف های کلان جامعه دامن زده و پیامد اجتناب ناپذیر آن شکست دولت در تحقق هدف افزایش میزان باروری دست کم تا الآن بوده است. پارادوکس فرزندآوری بدون توجه به خواست افراد و خانواده ها در نظام سیاست گذاری جمعیتی ایران تنها یک خطای فنی یا برنامه ریزی نیست بلکه نشانه ای از کژفهمی عمیق نسبت به جامعه، نهاد خانواده و جایگاه زنان است. برای خروج از این بن بست نظام سیاست گذاری کشور ناگزیر به بازنگری در سیاست کنونی است. نقطه ی عزیمت این بازنگری باید تغییر پرسش محوری از «چگونه» زاد و ولد افزایش یابد؟ به «چگونه» بسترسازی کنیم تا خانواده ها بچه بخواهند؟» باشد.

کلیدواژه ها:

سیاستگذاری ، جمعیتی ، خانواده ، دولت پدرسالار ، فرزندآوری ، جوانی ، جمعیت ، پارادوکس حکمرانی ، ایران