گاهنگاری قلعه فلک الافلاک (دژ شاپورخواست) بر پایه پژوهش های باستان شناختی

قلعه فلک الافلاک یکی از کهن ترین دژهای تاریخی این کهن دیار می باشد که بر پایه مطالعات باستان شناختی در روزگار ساسانیان بر روی تپه ای صخره ای در حاشیه شمال غربی شهر شاپورخواست بنا شده است. این بنای تاریخی آثار و نشانه های زیادی از تحولات معماری دوره های گوناگون با خود به همراه دارد که بیشتر این تحولات مربوط به دوران صفویه تا قاجار می باشد. مجموعه فلک الافلاک و معماری دژ شاپورخواست به عنوان یکی از کهنترین بناهای نظامی امنیتی دره خرم آباد در سال ۱۳۴۵ به شماره ۸۸۳ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. بنابر اظهار نظر برخی از پژوهشگران بنای نخست این دژ بر روی صخره طبیعی به روزگار ساسانیان باز می گردد. در این معماری تاریخی، شواهد و داده های فرهنگی زیادی از دگرگونی های معماری دوره های مختلف به چشم می خورد که بیشتر این تحولات به احتمال مربوط به دوران سلجوقی تا پایان قاجار می باشد. در روزگار حکومت آل حسنویه برای نخستین بار نام شاپورخواست در کتیبه سنگ نبشته خرم آباد و همچنین بر روی برخی از سکه های این دوره نام سابرخواست و نام حکمران بدر بن حسنویه به میان آمده است. نام واژه افلاک یا فلک الافلاک نخستین بار از دوره تیموری برای این قلعه به کار رفته است. داده های فرهنگی مورد مطالعه یافته شده از کاوشهای باستان شناختی، تاریخی برابر با پایان قرون اولیه اسلامی را برای قلعه پیشتهاد کرده است. این بنای باشکوه در ادوار تاریخی مختلف دارای کاربریهای خزانه سلطنتی، مقر حکومت، پادگان نظامی، زندان سیاسی و موزه مردم شناسی بوده است. هر چند که نام شاپورخواست برای برپایی نام شهر و دژ از روزگار شاهپور ساسانی به وام گرفته شده، گرچه تمام داده های فرهنگی قلعه ی ساخته شده بر روی صخره طبیعی، و استناد به دست نوشته های مورخین و جغرافی نویسان؛ تاریخ معماری دژ مربوط به دوران اسلامی، روزگار سلجوقی، و دوره های ایلخانی، تیموری، صفوی، افشاریه، زندیه، و تا پایان دوران قاجار است.

کلیدواژه ها:

قلعه ، فلک الافلاک ، شاپورخواست ، خرم آباد ، مطالعات باستان شناختی