وقف زمینهای کشاورزی

وقف زمینهای کشاورزی یکی از پدیده های اقتصادی و اجتماعی تاثیرگذار در ساختار تولید و توزیع منابع روستایی به شمار می آید. این نوع از وقف ضمن برخورداری از ظرفیت های گسترده در توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و پایداری تولیدات کشاورزی، در عمل با چالش های متعددی به ویژه از منظر حقوق بهره برداران مواجه است. یکی از مهم ترین این چالش ها ابهام در جایگاه حق «ریشه» یا حق «زارعانه» در زمین های موقوفه است؛ به ویژه هنگامی که اراضی وقفی طی سالیان طولانی توسط کشاورزان محلی یا اجاره داران کشت می شود و آنان به سبب سرمایه گذاری های مستمر در خاک، آبیاری، درختکاری یا اصلاح ساختار، زمین برای خود حقی پایدار قائل می گردند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع آماری، اسناد حقوقی و مطالعات میدانی به بررسی تاثیر حقوق زارعانه بر ماهیت و کارکرد وقف زمین های کشاورزی پرداخته است. نتایج نشان می دهد که در بسیاری از مناطق کشور، تعارض میان مفهوم وقفیت زمین و حق ریشه زارعان، موجب شکل گیری وضعیت های مبهم مالکیتی شده است. از یک سو زمین از نظر حقوقی موقوفه محسوب می شود و امکان انتقال یا تغییر کاربری ندارد، اما از سوی دیگر بهره برداران محلی بر اساس عرف و برخی مصوبات قانونی برای خود حقی اقتصادی و اجتماعی قائل هستند. این وضعیت دوگانه سبب کاهش انگیزه سرمایه گذاری، افت بهره وری، افزایش دعاوی حقوقی میان اوقاف و کشاورزان و در نهایت تضعیف اعتماد عمومی به نظام وقف شده است. بر اساس یافته های پژوهش، حل این تعارض مستلزم بازنگری در نظام مدیریت اراضی موقوفه و طراحی الگوهای نوین مشارکتی است؛ به ویژه از طریق تنظیم قراردادهای سه جانبه میان اداره اوقاف، کشاورز و نهادهای توسعه روستایی. اجرای چنین مدلی، ضمن حفظ اصل وقفیت، حقوق اقتصادی زارعان را به رسمیت می شناسد و زمینه را برای بهره وری، پایداری و اعتماد متقابل میان واقف، متولی و بهره بردار فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

وقف زمینهای کشاورزی ، حق ریشه ، حق زارعانه ، بهره برداری مشارکتی ، توسعه پایدار