مکمل سازی جیره گوساله های شیرخوار هلشتاین با سیاه‎دانه (Nigella sativa): بررسی عمکلرد رشد و وضعیت سلامت

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: گامه پیش از شیرگیری یک دوره حیاتی در زندگی ماده های جایگزین در گله های گاو شیری است زیرا گوساله های شیری در این دوره در برابر بیماری حساس تر هستند. به‎طور کلی، وضعیت سلامت گوساله های شیرخوار بر رشد، کارایی تولیدمثلی و نیز تولید شیر آتی آن ها تاثیر زیادی دارد. بنا بر این، مدیریت مناسب پرورش گوساله در کاهش هزینه ها و سودآوری واحدهای پرورش گاو شیری اهمیت زیادی دارد. یکی از مشکلات مربوط به پرورش گوساله ها، حساسیت بالای آن ها به اسهال است که باعث افزایش مصرف آنتی­ بیوتیک و تاخیر در رشد آن ها می شود. استفاه از آنتی‎بیوتیک ها در دوزهای پایین تر سبب کاهش وقوع بیماری و نیز افزایش رشد دام می شود اما به‎دلیل مقاومت دارویی استفاده از آن ها ممنوع اعلام شده ‎است. گیاهان دارویی به‎عنوان ترکیبات ایمن و با اثرات جانبی کمتر برای درمان بیماری های مختلف مورد توجه محققین قرار گرفته اند. سیاه‎دانه به‎دلیل داشتن مقدار مناسبی از انرژی و پروتئین گزینه مناسبی برای افزودن به جیره دام ها به‎ شمار می رود. همچنین، ترکیبات بیواکتیو موجود در آن دارای اثرات ضدمیکروبی، آنتی‎اکسیدانی، بهبود‎دهنده سیستم ایمنی و فرآیند هضم و جذب در دستگاه گوارش هستند. اثرات مفید افزودن سیاه‎دانه به جیره حیوانات مزرعه ای در پژوهش های گذشته گزارش شده‎اند. بنا بر این، این پژوهش نیز با هدف بررسی اثر افزودن سیاه‎دانه به شیر مصرفی روزانه و بررسی عملکرد رشد و سلامت گوساله های شیرخوار هلشتاین در دوره پیش از شیرگیری انجام گرفت. مواد و روش ها: در این پژوهش، ۳۲ راس گوساله نر هلشتاین با میانگین وزنی ۱/۹۲ ± ۳۹/۳۷ کیلوگرم از روز سوم تولد به‎صورت تصادفی به چهار گروه تیماری شامل شاهد (CON، بدون افزودنی)، NSP۲ (۲ گرم پودر سیاه‎دانه در روز)، NSP۴ (۴ گرم پودر سیاه‎دانه در روز)، و NSP۶ (۶ گرم پودر سیاه‎دانه در روز) تقسیم شدند. گوساله ها در جایگاه های انفرادی نگهداری شدند و شیردهی روزانه و شیرگیری (روز ۶۵ام) طبق برنامه رایج در گاوداری صورت گرفت. داده های مربوط به مصرف خوراک روزانه (تفاضل بین خوراک ریخته ‎شده و خوراک باقی‎مانده)، نمره وضعیت مدفوع (نمره ۱ = طبیعی، نمره ۲= نرم تا شل، نمره ۳ = شل تا آبکی، نمره ۴ = آبکی همراه با مخاط و اندکی خون و نمره ۵ = آبکی همراه با مخاط و خون)، نمره وضعیت ظاهری (نمره ۱ = طبیعی و هوشیار، نمره ۲ =گوش ها افتاده، نمره ۳ =گوش ها و سرافتاده، چشم ها کدر و اندکی بی‎حال، نمره ۴ = گوش ها و سرافتاده، چشم ها کدر و نمره ۵ = به‎ شدت بی‎ حال) و نیز دمای راست روده (قرار دادن تب سنج به‎مدت یک دقیقه در راست روده) به‎صورت روزانه تا انتهای آزمایش جمع آوری شدند. وزن بدن هر ۱۰ روز یک‎بار اندازه گیری شد و بازدهی خوراک براساس فرمول میانگین افزایش وزن روزانه (گرم) تقسیم بر میانگین ماده‎خشک مصرفی کل (گرم) در انتهای آزمایش محاسبه شد. داده های این آزمایش ابتدا وارد نرم افزار اکسل شدند و مرتب‎سازی صورت گرفت. از مدل داده های تکرار شونده (رویه میکسد) برای ارزیابی عملکرد رشد، از مدل رگرسیون لجستیک (رویه گلایمیکس) برای مقایسه شانس وقوع اسهال (نمره ۳ و به بالا)، وضعیت ظاهری ضعیف (نمره ۲ و به بالا) و نیز دمای بدنی بالا (دمای ۴/۳۹ درجه سلسیوس و به بالا) و از مدل رگرسیون پواسن (رویه جین مد) نرم‎ افزار SAS برای مقایسه شمار روزهای ابتلا به اسهال، دمای بالا و وضعیت ظاهری ضعیف در بین تیمارهای آزمایشی استفاده شد. یافته ها: با وجود افزایش ۱۷۷ گرمی مصرف جیره آغازین گوساله های تیمار ۶ گرم سیاه‎دانه در روز نسبت به گروه شاهد، تفاوت معنی داری بین گروه های تیماری در جیره آغازین مصرف­شده و نیز کل ماده‎ خشک مصرفی مشاهده نشد. به هر حال، افزایش وزن (۴۶/۹۳ در برابر ۳۷/۶۶ کیلوگرم، ۰/۰۱= P)، میانگین افزایش وزن روزانه (۷۸۲/۲۹ در برابر ۶۲۷/۷۱ گرم، ۰/۰۱ > P) و نیز بازدهی خوراک (۰/۵۵ در برابر ۰/۴۸، ۰/۰۱ =P) در گوساله های دریافت‎ کننده ۲ گرم سیاه‎دانه در روز نسبت به گروه شاهد به‎طور معنی داری بالاتر بودند. بین سایر گروه های آزمایشی (CON، NSP۴ و NSP۶) در فراسنجه های مذکور تفاوت معنی داری وجود نداشت. همچنین، جیره آغازین مصرفی روزانه و ماده‎ خشک مصرفی روزانه بین تیمارهای آزمایشی تفاوت‎های معنی داری نداشتند (۰/۰۵ < P). سیاه‎دانه اثر معنی داری بر احتمال وقوع دمای بدنی بالا (دمای بدنی ۳۹/۴ و به بالا) و وضعیت ظاهری ضعیف (نمره ۲ و به بالا) در گوساله های آزمایشی نداشت، اما احتمال وقوع اسهال (نمره ۳ و به بالا) با بالارفتن سطح سیاه‎دانه افزایش یافت. گوساله هایی که سطح ۴ یا ۶ گرم سیاه‎دانه در روز را دریافت کرده بودند نسبت به گروه شاهد و گروه دریافت کننده ۲ گرم سیاه‎دانه در روز، شانس وقوع اسهال بالاتری داشتند. این روند مشابه بین تیمارهای آزمایشی برای تعداد روزهای با دمای بدنی بالا، وضعیت ظاهری ضعیف و ابتلا به اسهال نیز تکرار شد. نتیجه گیری: نتایج به دست ‎آمده نشان می‎ دهند که استفاده از سیاه‎دانه تاثیر مثبتی بر عملکرد رشد گوساله های شیرخوار دارد، اما به‎ نظر می رسد که این اثر مثبت تنها در سطح ۲ گرم سیاه‎دانه در روز قابل مشاهده است و سطوح بالاتر آن (۴ و ۶ گرم در روز) خاصیت ملینی دارند.

کلیدواژه ها:

Dairy calf ، Growth performance ، Herbal medicine ، Health status ، Nigella sativa ، گیاه دارویی ، سیاه ‎دانه ، گوساله شیرخوار ، عملکرد رشد ، وضعیت سلامت