ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیک رودخانه سولاچای در استان اردبیل با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیک (MQI)

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفیت هیدرومورفولوژیک رودخانه سولاچای در استان اردبیل با استفاده از شاخص کیفیت مورفولوژیک (MQI) انجام شد. این شاخص با تلفیق مولفه های عملکردی، مصنوعی و تعدیلی، پایداری مورفولوژیکی و شدت مداخلات انسانی را در بازه های مختلف رودخانه به طور کمی می سنجد. در این تحقیق، رودخانه سولاچای به شش بازه مجزا تقسیم گردید و ۲۵ شاخص مرتبط با فرم و فرآیندهای هیدرومورفولوژیکی در هر بازه ارزیابی گردید. نتایج نشان داد که مقدارMQI در بازه های مورد مطالعه بین ۲۹/۰ تا ۸۱/۰ متغیر است. بازه های ۱ و ۴ با مقدار ۸۱/۰ در طبقه «خوب» قرار گرفتند که بیانگر پایداری ساختاری، پوشش گیاهی مناسب و کمترین میزان مداخلات انسانی است. در مقابل، بازه ۲ با مقدار ۲۹/۰ در طبقه «خیلی ضعیف» قرار گرفت؛ ضعف بازه ۲ عمدتا ناشی از احداث سد، کاهش پوشش گیاهی حاشیه ای و تغییر رژیم جریان و رسوب است. بازه های ۳، ۵ و ۶ در طبقه «متوسط» (۶۱/۰ تا ۶۵/۰) جای گرفتند و از ثبات نسبی اما با اثرات محسوس فعالیت های انسانی برخوردارند. به طور کلی، روند کاهش MQI از بالادست به پایین دست حاکی از افزایش تدریجی شدت مداخلات انسان زاد و تغییر کاربری اراضی است که منجر به تضعیف پویایی طبیعی و توان خودتنظیمی رودخانه شده است. رودخانه سولاچای در حال حاضر در وضعیت نیمه پایدار تا پایدار نسبی قرار دارد، اما تداوم بهره برداری ناپایدار می تواند این تعادل را برهم زند. پیشنهاد می شود در مطالعات آتی از مدل های هوش مصنوعی و تحلیل های مکانی پیشرفته برای پایش مستمر تغییرات مورفولوژیکی و هیدرولوژیکی بهره گرفته شود.

کلیدواژه ها:

رودخانه سولاچای ، شاخص کیفیت هیدرومورفولوژیک (MQI) ، مداخلات انسانی ، مدیریت یکپارچه رودخانه ، استان اردبیل