بررسی معانی ثانوی امر دعایی با تکیه بر غزلیات حافظ

دانش معانی اگرچه یکی از دانشهای بلاغی است اما به دلایل مختلف آنگونه که بایسته و شایسته است به مانند سایر علوم بلاغی مورد استقبال و واکاوی صاحب نظران این عرصه قرار نگرفته است؛ از این رو تا مدتها نه به طور مستقل، بلکه به مانند موضوعی فرعی در کنار دانش بیان و بدیع و آنهم به گونه ای کلی و با دیدگاه هایی همسو و همانند به رووس موضوعات آن پرداخته شده و کمتر به بررسی و تبیین مقوله های آن پرداخته اند و در این زمینه کتب و مقالات چندانی به رشته تحریر در نیامده و آنچه موجود است، غالبا مباحث و دیدگاهها و حتی مثالهایی همانند یکدیگر داشته و فاقد نظریه پردازی و رویکرد انتقادی هستند. گوینده به ضرورتی که شرایط حال مخاطب موضوع و عواملی اینچنین ایجاب می کند، از کلمه و کلام معنی یا معانی ثانوی و مجازی اراده می کند نه همان معنی اصلی تا سخن او بیشتر در مخاطب و شنونده اثر بگذارد؛ در این راستا، علم معانی با بهره گیری از ظرافتها و ظرفیتهای زبانی و بیانی و معنایی میکوشد سایر اغراض نهفته در سخن را استنباط و به گونه ای بلیغتر و موثرتر و به اقتضای حال مخاطب و سخن و یا حتی گاهی به خلاف مقتضای ظاهر بیان کند از این رو، از جمله موضوعات مهم و قابل بررسی در این دانش که سهم عمده ای در شناخت زوایای پنهان شخصیت افکار و خواستهای موجود در اثری و رساندن لذت روحی به مخاطب را میتواند به همراه داشته باشد، « بررسی معانی ثانوی و مجازی مقولات علم معانی» است؛ اما این موضوع به عنوان موضوعی فرعی و مختصر با عناوینی معدود در کتب بلاغی قدما مطرح گردیده و معاصرین نیز اگرچه متوجه اهمیت این بحث در علم معانی بوده اند و سعی داشته اند به گونه ای تفصیلی تر به آن بپردازند اما همچنان راه تقلید را پیموده و جز در افزودن مواردی معدود به این عناوین در عرصه نظریه پردازی و دسته بندی موضوعی این معانی اقدام موثری به عمل نیاورده اند. حال آنکه این اغراض ثانوی محدود به آنچه که در کتابهای بلاغت عربی و فارسی بیان شده نمیباشد بلکه این اغراض متعددتر و متنوع تر هستند؛ به ویژه اینکه، این موضوع در زبان و ادبیات فارسی به تناسب حال و هوای خاص خود، استعداد برتافتن معانی ثانوی بیش از آنچه مورد بررسی اهل بلاغت عربی آنهم صرفا در قرآن کریم قرار گرفته است را داراست؛ لذا در این مقاله ضمن در نظر گرفتن همه وجوه معانی ثانویه «امر» که در کتب بلاغی عربی و فارسی مطرح شده اند و بررسی و ادغام معانی مشترک مورد اشاره آنها، کوشیده ایم تا جهت تسهیل فراگیری و رعایت اسلوب تقسیم های علمی، معانی ثانوی امر دعایی با تکیه بر غزلیات حافظ برای نمونه معانی ثانوی امر را دسته بندی موضوعی نموده و با در نظر داشتن سه عنوان کلی،ارشاد، تحذیر و دعا برای معانی ثانوی،آن برای نمونه در این مقال به بررسی معانی ثانوی امر دعایی پرداخته و سپس معانی ثانوی متعددی به عنوان زیر مجموعه این عنوان اصلی استنباط و احصا نموده و بیفزاییم. در امر ارشادی و زیر مجموعه های آن اگرچه گوینده مخاطب را امر میکند، اما ابرام و تاکید بر انجام فعل ندارد؛ بلکه هدف غایی او نوعی ارشاد و معرفت افزایی مخاطب است نه صرف امر؛ در امر تحکمی گوینده از موضع برتر و همراه با ابرام و تحکم، داشتن اندیشه ای یا انجام فعلی از سوی مخاطب را طلب میکند؛ در امر دعایی برخلاف شیوه امر، که آمر در مقام زبردست است آمر در مقام فرودست قرار دارد و امر او نه از روی استعلاء و برتری، بلکه همراه با خشوع التماس و لابه است؛ مخاطب این نوع امر یا نهی، در بیشتر موارد، معشوق است که همواره برای عاشق در مقام برتر است؛ گاهی نیز مخاطبش پادشاه، ساقی.... از آنجا که شعر حافظ با داشتن لایههای معنایی،متعدد میتواند از بیشترین استعداد برتافتن معانی ثانوی برخوردار باشد این تحقیق بر پایه آن سامان یافته است، و برای به دست آمدن بسامد، به استخراج تمامی جملات امر غزل او پرداخته ایم، تا از این رهگذر و در تحقیقات بعدی بتوان به اغراض احتمالی او در استفاده از این معانی و در نهایت پی بردن به روحیات و ابعاد ناشناخته شخصیتی او بهره برد؛ همچنین، این مقاله افزون بر ارائه الگویی نوین در مبحث معانی ثانوی مقولات علم معانی میتواند منبعی باشد برای تحقیقاتی دیگر در زمینه واکاوی بلاغی شعر حافظ. این تحقیق با بررسی بیشترین تعداد کتب بلاغی عربی و فارسی و در اختیار قراردادن نتایج به دست آمده در آن،آثار کتابشناسی بلاغی قابل توجهی در زمینه معانی ثانوی مقولات علم معانی را در اختیار خوانندگان گذاشته و آنها را از مراجعه به آثار مختلف بی نیاز میکند تعریف امر در علم معانی در علم بلاغت «امر» یکی از اقسام انشاء طلبی است؛ مختصر المعانی «امر» را «طلب- الفعل غیر کف علی جهه الاستعلاء» تعریف کرده است تفتازانی، ۱۴۱۱: ۱۳۱) درباره این تعریف نکاتی قابل توجه است به قید طلب الفعل خبر را خارج کرد، زیرا خبر درخواست و طلب نیست؛ به وسیله قید «فعل نهی را خارج،نمود، زیرا نهی فعل نیست بلکه ترک فعل است؛ به قید «غیرکف» نیز نهی را خارج نمود زیرا نهی کف و باز داشتن است؛ و با قید علی» جهه «الاستعلاء» دعا و التماس را خارج،نمود زیرا دعا طلب نمودن

کلیدواژه ها:

معانی معانی ، ثانوی امر ، دعا ، غزلیات حافظ