ارزیابی و ارزشگذاری خدمت اکوسیستمی تثبیت مواد مغذی در تالاب بین المللی حرای خورخوران با استفاده از مدل InVEST NDR و روش هزینه اجتناب شده

پیشینه و هدف: تالاب بین المللی حرای خورخوران در سواحل جنوبی ایران، نقش مهمی در جذب و تثبیت مواد مغذی مانند نیتروژن و فسفر دارد که باعث کاهش آلودگی منابع آبی و بهبود کیفیت آب می شود. افزایش مصرف کودهای شیمیایی در کشاورزی، ورود فاضلاب های شهری و صنعتی و تغییرات کاربری اراضی، فشار زیادی بر این اکوسیستم وارد کرده و موجب افزایش بار مواد مغذی در آب های ورودی به تالاب شده است. ازاین رو، کمی سازی و ارزش گذاری اقتصادی این خدمت اکوسیستمی، برای برنامه ریزی و مدیریت پایدار تالاب ها ضروری است.هدف از این مطالعه ارزیابی کمی میزان تثبیت نیتروژن و فسفرتوسط تالاب بین المللی خورخوران، نقشه سازی توزیع مکانی صدور و تثبیت مواد مغذی و در گام آخر برآورد ارزش اقتصادی این خدمت اکوسیستمی با استفاده از دو روش هزینه اجتناب شده و انتقال ارزش/ منفعت می باشد.مواد و روش ها: در این پژوهش، مدل NDR از بسته نرم افزاری InVEST برای شبیه سازی فرایند انتقال و تثبیت نیتروژن و فسفر در محدوده مطالعاتی به کار گرفته شد. داده های ورودی شامل نقشه کاربری، نقشه بارش و رواناب سطحی، مدل رقومی ارتفاع (DEM) و بار مواد مغذی ناشی از فعالیت های کشاورزی و شهری بودند. داده های ورودی در محیط نرم افزار ArcGIS پردازش شده و مدل اجرا شد. در ادامه، خروجی های مدل شامل نقشه های صدور و تثبیت مواد مغذی استخراج شده و مناطق کلیدی تثبیت این عناصر مشخص گردید. سپس، با روش هزینه اجتناب شده، ارزش اقتصادی خدمت تثبیت مواد مغذی بر اساس هزینه جایگزینی تصفیه این مواد در سیستم های مهندسی تصفیه فاضلاب محاسبه شد.نتایج: نتایج مدل سازی نشان داد که تالاب حرای خورخوران سالانه ۱۸/ ۸۳۴ تن نیتروژن و ۷۵/ ۲۴۳ تن فسفر را تثبیت می کند که از ورود این مواد به منابع آبی و ایجاد مشکلاتی مانند شکوفایی جلبکی جلوگیری می کند. همچنین، مناطق با پوشش جنگل های حرا و باتلاق های ساحلی بیشترین نقش را در تثبیت این عناصر داشتند، در حالی که مناطق کشاورزی و شهری بیشترین صدور مواد مغذی را نشان دادند. مقدار صدور سالانه نیتروژن از محدوده مطالعاتی ۵۲/۹۰ تن و مقدار صدور فسفر ۴۸/۲۱ تن برآورد شد که نشان دهنده اثرات منفی کاربری های انسانی بر بار مواد مغذی ورودی به تالاب است.نتایج ارزش اقتصادی این خدمت نیز نشان داد که هزینه حذف هر کیلوگرم نیتروژن و فسفر در سیستم های تصفیه فاضلاب معادل ۱۲۴۲۰۰۰ و ۶۵۷۸۰۰۰ ریال در سال ۱۴۰۲ برآورد شد. با توجه به میزان تثبیت مواد مغذی، ارزش کل این خدمت در محدوده مطالعاتی معادل ۲۶۳۹۵۰۳ میلیون ریال (معادل ۵۷۳۸۰۵۰ دلار در سال ۲۰۲۳) برآورد شد. بحث: نتایج این پژوهش تاکید می کند که تالاب حرای خورخوران یک فیلتر طبیعی موثر برای کاهش آلودگی منابع آبی است. حفظ و مدیریت این تالاب می تواند جایگزین اقتصادی مناسبی برای روش های پرهزینه تصفیه فاضلاب باشد. در نتیجه، در سیاست گذاری های مدیریت محیط زیستی، توجه به خدمات اکوسیستمی مانند تثبیت مواد مغذی، می تواند به بهبود کیفیت آب و کاهش آلودگی کمک شایانی کند. تحلیل های دقیق مبتنی بر داده های میدانی و مدل سازی های علمی، نقش تعیین کننده ای در آشکارسازی ارزش واقعی این خدمات دارند. درک صحیح از پایداری عملکرد اکوسیستم در شرایط اقلیمی گوناگون، بر ضرورت حفاظت هدفمند از تالاب های حساس و حیاتی همچون خورخوران تاکید می گذارد. این یافته ها مبنای مهمی برای تصمیم گیری های مدیریتی و اقدامات عملی در حوزه حفاظت محیط زیست فراهم می کنند.

کلیدواژه ها:

ارزش گذاری اقتصادی ، خدمات اکوسیستم ، تثبیت مواد مغذی ، مدل InVEST NDR ، حرای خورخوران