تاثیر ناهنجاری های اقلیمی بر عملکرد زعفران مطالعه موردی: کاشمر و تربت حیدریه

زعفران به عنوان یک محصول استراتژیک در اقتصاد ایران، به شدت تحت تاثیر تغییر اقلیم قرار دارد. تحلیل ها حاکی از آن است رویدادهای فرین همچون یخبندان طی دوره گلدهی و خشکسالی های ممتد از عوامل کلیدی کاهش عملکرد این محصول هستند. هدف از این پژوهش، تحلیل روند نمایه های فرین دما و بارش و مدل سازی تاثیر این نمایه ها بر عملکرد زعفران با استفاده از رگرسیون چندمتغیره می باشد. برای این منظور، از داده های دمای کمینه، دمای بیشینه و بارش روزانه ۳۰ ساله (۱۹۹۰-۲۰۲۰) دو ایستگاه همدید تربت حیدریه و کاشمر برای محاسبه نمایه های فرین دما و بارش تیم تخصصی تشخیص و نمایه های تغییر اقلیم (ETCCDI) در نرم افزار Rclimdex استفاده شد. داده های عملکرد محصول زعفران برای این دو منطقه از سازمان جهاد کشاورزی اخذ شد. نتایج نشان داد که بارش سالانه به طور قابل توجهی کاهش یافته است. تحلیل روند نمایه های فرین دمایی طی دوره آماری نشان داد نمایه های دمایی TNm, TMm, TXm و روزهای گرم (WSDI) و نمایه های بارش بسیار سنگین (R۹۹p) در هر دو ایستگاه و بارش سنگین (R۹۵p) در تربت حیدریه کاهش معناداری (p<۰.۰۵) داشته اند. مدلسازی رگرسیونی نشان داد برای منطقه کاشمر، مدل با ۴ نمایه فرین دمایی و بارشی تدوین شد (R²=۰.۷۰، RMSE=۰.۴۹، NRMSE=۱۶.۴%). متغیرهای مستقل تاثیرگذار بر عملکرد زعفران شامل گرمایش شبانه (TNm)، روزهای یخی (با ضریب ۱۰/۰- قوی ترین عامل کاهش دهنده عملکرد)، شب های حاره ای و روزهای خشک متوالی (CDD) بودند که نمایه های فرین مذکور دارای تاثیر منفی بر عملکرد زعفران در این منطقه بودند. برای منطقه تربت حیدریه مدل رگرسیونی با مقادیر آماره هایR²=۰.۸۳، RMSE=۰.۴۳، NRMSE=۱۵.۹% توسعه یافت. متغیرهای مستقل مدل شامل کمینه دمای بیشینه (TXn)، R۹۵p، و FD (با تاثیر مثبت) و نمایه روزهای یخی با ضریب ۱۲/۰- به عنوان تنها نمایه کاهش دهنده ی عملکرد زعفران بود. بر اساس نتایج بدست آمده فرین های دمایی تاثیر غالب بر عملکرد زعفران در این مناطق داشته اند. این یافته ها می توانند به عنوان پایه ای برای برنامه ریزی های اقلیم محور کشت زعفران در مناطق مشابه مورد استفاده قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

تربت حیدریه ، رگرسیون چندمتغیره ، زعفران ، کاشمر ، نمایه های فرین دما و بارش