اقلیم شناسی مناطق خشک و نیمه خشک ایران مرکزی

هدف اصلی پژوهش حاضر، اقلیم شناسی مناطق خشک و نیمه خشک در ایران مرکزی با استفاده از روش های آماری تحلیل-عاملی و تحلیل خوشه ای است. بدین منظور، از داده های ۱۳ متغیراقلیمی در ۱۴ ایستگاه سینوپتیک در بازه زمانی ۴۴ ساله از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۸شمسی استفاده شد و ماتریسی به ابعاد ۱۴×۱۳ که سطرها؛ عناصر اقلیمی و ستون ها؛ تعداد ایستگاه ها هستند، ایجاد گردید. جهت تعمیم داده های ایستگاهی به پهنه ای نیز، شبکه ای با یاخته های km ۱۵×۱۵ در ایران مرکزی تشکیل شد و ماتریسی با ابعاد ۱۴×۴۴۶ که سطرها؛ یاخته های رقومی و ستون ها؛ تعداد ایستگاه ها را نشان می دهد، به دست آمد که مبنای محاسبات در تحلیل عاملی با چرخش واریماکس و تحلیل خوشه ای با ادغام وارد، بوده است. نتایج حاصل از ارتباط سنجی ارتفاع با متغیرهای اقلیمی حاکی از این است که در ایران مرکزی، رابطه مستقیم و معنی داری بین این دو عامل برقرار است اما به علت تاثیر عوامل محلی و کلان مقیاس اقلیمی، این ارتباط در سرتاسر پهنه یکسان نیست و گاها لانه گزینی اقلیمی را به وجود می آورد. همچنین نتایج نشان داد که ۴ عامل اصلی و اثرگذار که اقلیم ایران مرکزی را می سازند به ترتیب عبارتند از: بارش، دما، رطوبت و توفان گردوخاک. این عوامل، ۲/۸۶% از رفتاراقلیمی این پهنه را تبیین می کنند. بارش با ۳۵%، مهمترین عنصراقلیمی اثرگذار در این پهنه است که غالبا در مناطق سردکوهستانی و ارتفاعات حاکمیت دارد. دما با ۳/۲۷% در بیابان های مرکزی و کناره های کویرلوت در کاشان، خوروبیابانک، بم و لار نقش آفرین است. رطوبت با ۳/۱۵% در بخش هایی از مناطق گرم ومرطوب جنوبی در بافت، آباده و داران اصفهان موثر است. توفان های گردوخاک با ۸/۸%، کم ترین عامل اثرگذار در اقلیم ایران مرکزی است که به صورت پراکنده در خوروبیابانک، بافق، یزد و کاشان رخنمون بیشتری دارد. همچنین با انجام تحلیل خوشه ای، ۴ ناحیه اقلیمی متمایز در ایران مرکزی تحت عنوان ناحیه بارشی؛ ناحیه سردکوهستانی؛ ناحیه گرم وخشک؛ احیه بسیارگرم وخشک بادی شناسایی گردید.

کلیدواژه ها:

اقلیم شناسی ، مناطق خشک و نیمه خشک ، تحلیل عاملی ، تحلیل خوشه ای ، ایران مرکزی