تبیین نقش متغیرهای زیست بوم شناسی بر فرایند بقاء-توسعه و رکود حیات شهر تاریخی گسکر

شهر تاریخی گسکر در محدوده استان گیلان بر اساس کاوش های باستان شناختی، یکی از بزرگ ترین شهر باقیمانده از دوره اسلامی در شمال کشور است. در فواصل سال های ۷۶۳۱ تا ۸۶۳۱، بقایای این شهر تاریخی توسط شرکت سهامی جنگل شفارود در اثر کاشت درختان صنوبر و کاج، تخریباتی به خود دید و آثاری که در سطح آن مشهود بود، تا حدودی از بین رفت؛ ولی با این حال داده های مادی به دست آمده از طریق کاوش های باستان شناختی و بررسی های میدانی و همچنین توصیفات این شهر در منابع تاریخی، می تواند در جواب سوالات و فرضیات پژوهش کمک شایانی کند. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش متغیرهای زیست بوم شناسی موثر بر فرایند شکل گیری-توسعه و رکود حیات شهر تاریخی گسکر انجام شده است. مفروضات این پژوهش بر اساس منابع مکتوب تاریخی و یافته های مادی باستان شناختی بررسی شده است و سپس تحلیل و استدلال بر اساس نظریه کنت وات انجام شده و نقش پنج متغیر: ماده، انرژی، تنوع، فضا و زمان در سه فاز شکل گیری، گسترش و تخریب شهر مطالعه شده است. پرسش اصلی این پژوهش بدین صورت طرح می گردد؛ چه متغیرهایی موثر بر فرآیند شکل گیری-توسعه و رکود حیات شهر اسلامی گسکر نقش داشته است؟ می توان گفت که مهم ترین عامل در شکل گیری این شهر، دسترسی به منابع اولیه به خصوص آب و زمین های مرغوب کشاورزی بوده است. این شهر طبق منابع تاریخی، از این نظر بستری مناسب برای شکل گیری سکونتگاه انسانی بوده و در سایه وجود چنین منابعی به تدریج رو به پیشرفت نهاده است. در سده میانی تا دوران صفویه به دلیل گسترش شبکه راه های ارتباطی؛ فعالیت های تجاری میان شهرهای حاشیه ای دریای خزر با نواحی اطراف بیشتر شده و همین عامل سبب رونق این شهر و به تبع آن ایجاد فضاهای معماری متنوع گردید. هرچند دانسته ها پیرامون وضعیت ساختار شهری و عناصر معماری وابسته به آن در دوران میانی اسلامی در دست نیست؛ با این حال در دوره صفویه این شهر یکی از کانون های فعال شهری در حاشیه ای دریای خزر بوده است. شبکه ارتباطی موسوم به «راه شاه عباسی» به توسعه این شهر کمک شایانی کرد. حال آنکه افول این شهر برخلاف متغیرهای فوق، به نظر می رسد؛ بیشتر متاثر از عوامل سیاسی بوده است. به طوری که پس از حمله نادرشاه به این منطقه قدرت حاکمان محلی رو به کاستی رفت و سرانجام در ماجرای یورش روس ها به منطقه، شهر گسکر از رونق افتاد. پس از این دوران، حیات شهری گسکر اضمحالل پیدا کرد و فضاهای معماری آن تخریب و از بین رفت.

کلیدواژه ها:

شهر اسلامی گسکر ، توسعه و تخریب ، متغیرهای زیست بوم شناسی