گزارش نژاد پرآزار (TTKSK (Ug۹۹ قارچ Puccinia graminis f. sp. tritici از شمال غرب ایران (منطقه هشترود)

زنگ ساقه یا زنگ سیاه با عامل (Pgt) Puccinia graminis f. sp. tritici یکی از بیماری­ های مهم قارچی گندم در جهان به شمار می­آید. تاکنون نژادهای فیزیولوژیک متعددی از قارچ Pgt (بیش از ۲۰۰ نژاد متفاوت از لحاظ الگوی بیماری­زایی) در سطح جهان شناسایی شده است. یکی از نژادهای بس یار پرآزار این قارچ، نژاد (Ug۹۹) TTKSK می­باشد که روی ژن مقاومت Sr۳۱ گندم پرآزاری داشته و اولین بار در سال ۱۹۹۸ در اوگاندا مشاهده شد. ژن Sr۳۱ بیش از ۴۰ سال سبب ایجاد مقاومت گندم نسبت به بیماری زنگ ساقه در جهان شده بود تا جایی که تصور می ­شد این بیماری در حال ریشه ­کن شدن می ­باشد. با ظهور نژاد Ug۹۹ خسارت­ های بسیار زیادی به محصول گندم تحمیل شد (Pretorius et al. ۲۰۰۰). نژاد Ug۹۹ پس از اوگاندا در سال ۲۰۰۲ از کنیا، در سال ۲۰۰۳ از اتیوپی و در سال ۲۰۰۶ از یمن گزارش شد. شواهد ورود این نژاد از سال ۲۰۰۱ در ایران وجود داشت، اما احتمالا به علت مساعد نبودن شرایط محیطی برای استقرار و گسترش آن، گزارش رسمی این نژاد تا سال ۲۰۰۷ به تاخیر افتاد (Nazari et al. ۲۰۰۹). مسیر فرضی حرکت و مهاجرت این نژاد از قاره افریقا به سمت آسیای میانه و شبه قاره هند از طریق ایران می­باشد. نژاد Ug۹۹ در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷ میلادی) از مناطق بروجرد و همدان، در سال ۱۳۸۸ از مناطق اهواز و دشت آزادگان استان خوزستان، در سال۱۳۹۰ مجددا از بروجرد و در سال ۱۳۹۲ از کلاردشت استان مازندران گزارش گردید (Patpour ۲۰۱۳). در سال ۱۳۹۵ نمونه ­های برگ و ساقه آلوده به بیماری زنگ ساقه از مناطق مختلف کشور جمع ­آوری شدند و پس از انتقال به گلخانه زنگ ساقه موسسه تحقیقات اصلاح تهیه نهال و بذر کرج، مراحل جداسازی، خالص ­سازی و تکثیر جدایه­ ها انجام یافت. از هر یک از نمونه ها سه جدایه تک­ جوش شده تکثیر گردید. به ­منظور تعیین نژاد جدایه ­ها از مجموعه ۲۰ تایی ارقام استاندارد و افتراقی آمریکای شمالی و از روش کددهی Jin et al. (۲۰۰۸) استفاده شد. تیپ آلودگی ژنوتپ ­های افتراقی ۱۴روز پس از مایه­ زنی براساس مقیاس تغییر یافته صفر تا چهار McIntosh et al. (۱۹۹۵) ثبت گردید. نتایج نشان داد نژاد مربوط به جدایه Pgt جمع آوری شده از منطقه هشترود استان آذربایجان­ شرقی (شمال­غرب کشور) (Ug۹۹) TTKSK می ­باشد. برای اطمینان بیشتر، تک جوشی از روی ژنوتیپ افتراقی Sr۳۱/۶*LMPG حامل ژن Sr۳۱ مجددا تکثیر و تعیین نژاد گردید. در کنار ژنوتیپ­ های افتراقی بین­المللی از ارقام تجاری شیرودی، فلات و MV۱۷ که وجود ژن Sr۳۱ با استفاده از نشانگرهای مولکولی اختصاصی در آنها قبلا تایید شده بود (Patpour ۲۰۱۳)، نیز استفاده شد. با توجه به ظهور مجدد تیپ آلودگی بالا (۳+ تا ۴) بر روی ژنوتیپ­ های افتراقی زنگ ساقه حامل ژن Sr۳۱ و ارقام تجاری مذکور، حضور نژاد (Ug۹۹) TTKSK در منطقه مذکور تایید گردید (شکل ۱). از آنجا که در گذشته زنگ ساقه در اقلیم سرد کشور از اهمیت چندانی برخوردار نبوده، طبق بررسی­ های انجام یافته، ارقام و لاین ­های گندم مقاوم به بیماری زنگ ساقه در اقلیم سرد محدود می­باشند (Patpour ۲۰۱۳). چنانچه هرچه زودتر اقدامات عملی برای مقابله با نژاد Ug۹۹ و واریانت­ های احتمالی آن صورت نگیرد، همه ­گیری و خسارت زنگ ساقه به شرط وقوع شرایط محیطی مساعد بسیار محتمل بوده و گسترش این بیماری در کشور می­ تواند امنیت غذایی را در ایران و کشورهای واقع در مسیر مهاجرت این نژاد تهدید نماید. براساس گزارش سازمان خوار­و­بار جهانی (فائو) در صورت عدم کنترل و گسترش نژاد Ug۹۹ و واریانت­ های احتمالی آن تولید جهانی محصول گندم به ­طور مستقیم تا ۳۷ درصد در خطر کاهش قرار می­ گیرد (Anonymous ۲۰۱۴).

کلیدواژه ها:

پرآزاری ، جدایه ، زنگ ساقه گندم ، ژنوتیپ های مقاوم ، نژادهای فیزیولوژیک