شدت تحریم ها و فقر در ایران: لزوم لغو تحریم ها از منظر حقوق بشر

این مقاله در سی ویکمین شماره فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی منتشر شده است. هدف این مقاله بررسی تاثیر شدت تحریم ها بر فقر در اقتصاد ایران در بازه زمانی سال های 1364 تا 1392 است. از دیگر اهداف این پژوهش، نشان دادن این واقعیت است که به رغم ادعاهای تحریم کنندگان مبنی بر عدم تاثیرگذاری بر معیشت مردم (به دلیل مستثنا کردن تحریم غذا و دارو)، این تحریم ها موجب افزایش فقر مطلق شده و بنابراین بر مردم و به خصوص اقشار ضعیف تاثیرات زیادی داشته اند. تحریم های اقتصادی علیه ایران قدمتی نسبتا طولانی دارد که عمدتا از سوی قدرت های جهانی برای دستیابی به اهدافی سیاسی همچون تغییر رفتار سیاسی سیاستمداران کشور و حتی تغییر نظام سیاسی، بر ضد اقتصاد ایران اعمال شده است. بررسی تحریم های اقتصادی ایران بعد از انقلاب اسلامی ایران نشان می دهد که سیاست های تحریم و ممنوعیت تجاری کشور را می توان به دو دوره عمده تقسیم کرد: الف- از اول انقلاب تا سال 2005 ب- از ژوین 2005 تا سال 2012 مقایسه انجام شده توسط بیات (1391: 16) نشان می دهد ممنوعیت تجاری آمریکا در دوره نخست به طورکلی یک جانبه است و تا سال 2006 میلادی ممنوعیت تجاری را به جز آمریکا هیچ کشور دیگری علیه ایران اعمال نکرده و این ممنوعیت ها همراه با تحریم های شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران نبوده است. اما از سال 2006 به بعد، ممنوعیت های تجاری از سوی کشورهای اروپایی، کانادا، استرالیا و حتی برخی از کشورهای آسیایی نیز علیه ایران اعمال شد. همچنین از سال 2006 به بعد نقض کنندگان ممنوعیت تجاری از سوی آمریکا مشمول مجازات های اقتصادی سنگینی می شدند. نکته دیگر آن است که از سال 2006 به بعد فعالان اقتصادی غیردولتی نیز علاوه بر فعالان اقتصادی دولتی مشمول تحریم ها می-شدند. تحریم های ایران را می توان از نظر ماهیت آن به هفت دسته تقسیم کرد: 1- تحریم مالی، بانک های تجاری و بانک مرکزی، 2- تحریم های اتحادیه اروپا و سازمان های بین المللی 3- تحریم های تجاری (صادرات و واردات) و سرمایه گذاری 4- تحریم نفتی 5 تحریم دانش و تکنولوژی 6- توقیف اموال و دارایی ها افراد و سازمان های ایرانی در خارج 7- تحریم تعامل و دادوستد با افراد، ارگان ها و سازمان های ایرانی این تحریم ها می توانند تاثیرات متفاوتی در زوایای اقتصاد ایران داشته باشند که محققان به برخی اشاره داشته اند. علاوه بر موارد بیان شده، جنبه مهمی که می تواند یک تهدید مهم برای اقتصاد ایران باشد، تاثیر تحریم ها بر میزان و گسترش فقر است. همان گونه که نیونکریج و نیومیر (2015) استدلال می کنند تحریم ها بر گسترش فقر در کشورهای هدف موثر هستند.