تعیین زمان مناسب ورود و خروج دام در مراتع نمونه ‭5 ‬منطقه رویشی ایران (صالح آباد - ایلام)

مراتع از گونه های گیاهی مختلفی تشکیل شده است که هر یک دارای مراحل رویشی و زایشی متفاوتی میباشند. بنابراین هر یک از گونهها در زمان خاصی از دوره رویش آمادگی چرا داشته و در زمان خاصی نیز باید چرای آن متوقف شود.گذشته از آن خاک مرتع نیز در زمان های معینی آمادگی ورود دام به مرتع را دارد. بدون شناخت این خصوصیات در یک مرتع تعیین فصل چرا و مدیریت چرا و دام مقدور نمیباشد. با انجام این بررسی، امکان تجدید نظر در برنامه مدیریت چرای مراتع مناطق دارای پوشش گیاهی مشابه فراهم میشود. به همین منظور برای تعیین ورود بموقع دام به مرتع و خروج به هنگام آن از مرتع، این تحقیق در مراتع صالح آباد ایلام واقع در ‮‭35‬ کیلومتری جنوب غرب ایلام بمدت 4 سال(‮‭1386-1389‬) اجرا شد. اطلاعاتی از جمله مراحل فنولوژی و ارتفاع کل گیاه مربوط به 5 گونه مرتعی و همچنین وضعیت رطوبتی خاک از زمان شروع فصل رویش تا خشک شدن گیاه در 4 سال جمع آوری و در فرم های ویژه ای ثبت گردید. جهت تعیین زمان مناسب خروج دام از مرتع از روش ارزیابی در صد بهره برداری شده از گونه های اصلی مرتع و مقایسه آن با حد بهره برداری مجاز آنها استفاده شد. نتایج نشان داد که بین گونه های مرتعی از نظر مراحل فنولوژی در سالهای مورد بررسی تفاوت وجود دارد. رشد طولی گیاهان یک ساله در اسفند ماه پایان یافته و مرحله رشد زایشی آغاز می گردد، همچنین حداکثر رشد رویشی گیاهان چند ساله تا اول فروردین ماه می باشد. زمان مناسب ورود دام با توجه شرایط رطوبتی خاک و فنولوژی گیاه اواسط اسفند ماه بوده، اما دام بر اساس پروانه بهره برداری و عرف منطقه از اواسط آذر ماه وارد می گردد، که ‮‭90‬ روز قبل از آمادگی مرتع وارد شده است. این عامل، باعث افزایش تراکم خاک مرتع، کاهش نفوذ آب به خاک، تشدید فرسایش خاک و چرای زود رس پوشش گیاهی شده، و این آثار کاملا در منطقه مشهود است. خروج دام از مرتع در سال خشک (‮‭1387‬) مناسب بوده، اما در سایر سال ها، دام زود خارج شده اند. بنابراین میزان بهره برداری از گونه های گیاهی کمتر از میزان بهره برداری مجاز می باشد. به عبارتی دیگر زمان ورود و خروج دام به مرتع زود هنگام است. بر اساس این نتایج، تغییر در تقویم کنونی چرای دام پیشنهاد می گردد. آمادگی مرتع در اواسط اسفند ماه بر اساس نتایج این طرح برای مراتع صالح اعلام می گردد و زمان خروج دام نیز ‮‭15‬ خرداد ماه پیشنهاد می گردد. لذا در صورتی قرار باشد که دام ‮‭90‬ روز دیرتر وارد گردد بایستی به فکر جابگزین نمودن منبع تولید علوفه ارزان قیمت بجای علوفه مراتع نمود که این امر برای مناطق روستایی به لحاظ وجود اراضی زراعی دست یافتنی تر است. واژه های کلیدی: آمادگی مرتع، زمان مناسب ورود دام به مرتع، زمان مناسب خروج دام از مرتع ، فنولوژی، مدیریت چرایی