بررسی و مقایسه سطح فلزات سنگین در رسوب، آب و ماهیان پ رمصرف حاشیه جنوبی دریای خزر استان گلستان

سواحل استان گلستان در حوزه جنوبی دریای خزر به لحاظ ارتباطی که با تالاب، خلیج و رودخانه های آب شیرین دارند و نقش مهم هر یک از اکوسیستمهای مذکور در چرخه زیست ماهیان استخوانی از اهمیت خاصی برخوردار بوده، لذا جهت بررسی فلزات سنگین به عنوان آلاینده های غیر قابل تجزیه که در محیط تجمع می یابند و بر روی زنجیره غذایی و بیولوژی موجودات در آب اثر می گذارند، تعداد ‮‭11‬ ایستگاه در فصول زمستان، بهار و تابستان در چهار منطقه ساحل غربی، ساحل شرقی، تالاب گمیشان و خلیج گرگان به عنوان ایستگاههای مطالعاتی در نظر گرفته شدند. در هر یک از چهار منطقه فوق ماهیان استخوانی پر مصرف شامل کپور، کفال و سفید نمونه برداری شدند که پس از زیست سنجی، بافت عضله آن بصورت فریز شده به آزمایشگاه اندازه گیری فلزات سنگین جهت اندازه گیری سطح چهار فلز کروم، کادمیوم، روی و سرب منتقل شد. جهت استخراج فلزات از بافت عضله ماهیان مورد مطالعه، آب و رسوبات از روش هضمی با استفاده از مخلوط اسید استفاده شد و سپس غلظت فلز به وسیله دستگاه اسپکتروفتومتری جذب اتمی صورت پذیرفت. میانگین نتایج حاصل نشان داد که بیشترین مقدار فلزات سنگین موجود در آب معادل ‮‭83/214‬ ‭ppb ‬مربوط به فلز سرب در تالاب گمیشان (فصل زمستان) و کمترین مقدار آن معادل ‮‭83/28‬ ‭ppb ‬مربوط به فلز کروم در ساحل شرقی (فصل زمستان) بود. همچنین بیشترین مقدار فلزات سنگین موجود در رسوب معادل ‮‭7/3000‬ ‭ppb ‬مربوط به فلز روی در تالاب گمیشان (فصل تابستان) و کمترین مقدار آن معادل ‮‭7/121‬ ‭ppb ‬مربوط به فلز کادمیوم در خلیج گرگان (فصل بهار) بود. سطح فلزات سنگین در آب و رسوب برای مناطق مختلف با استفاده از آنالیز واریانس ‭(ANOVA) ‬و آماره ‭Tukey ‬اختلاف معنی داری را نشان نداد )‮‭0/05‬‭(P> . ‬میزان غلظت فلزات سنگین در بافت کبد بیشتر از بافت عضله بود. غلظت سطح فلز کروم موجود در بافت عضله ماهی کپور برای دو جنس نر و ماده اختلاف معنی داری را نشان داد (‮‭0/05‬‭> P) ‬ولی در بقیه ماهیان اختلاف معنی داری وجود نداشت )‮‭0/05‬‭(P> . ‬نتایج حاصل از آنالیز رگرسیون خطی حاکی از وجود رابطه خطی بین میزان تجمع فلزات مورد بررسی و سن ماهیان بود که برای ماهی کپور این رابطه معنی داری نبود )‮‭0/05‬‭(P> . ‬در ماهی کفال نیز برای فلز کادمیوم و کروم این رابطه معنی داری بود (‮‭0/05‬‭> P) ‬اما برای فلز سرب و روی رابطه معنی داری وجود نداشت )‮‭0/05‬‭(P> . ‬در مورد ماهی سفید برای فلز سرب رابطه معنی داری با ضریب تبین ‮‭96‬ ‭r= ‬وجود داشت، بطوریکه با افزایش سن متوسط غلظت فلز سرب در بافت عضله افزایش پیدا می کرد. مقایسه غلظت فلزات سنگین مورد مطالعه با استاندارهای جهانی نشان داد که غلظت فلزات سنگین در بافت عضله و کبد ماهیان پر مصرف کمتر از حد مجاز بوده که این موضوع اطمینان مصرف از این ماهیان را تعیین می کند. کلمات کلیدی: فلزات سنگین، کپور، کفال، سفید، سواحل استان گلستان