بررسی ارزش رجحانی گونه های مرتعی و رفتار چرایی دام در مراتع نمونه پنج منطقه رویشی ایران (چهارمحال و بختیاری-کرسنک)

به منظور تعیین رفتار چرایی گوسفند نژاد لری بختیاری از دستگاه ‭GPS ‬استفاده گردید. نتایج بدست آمده نشان داده است که زمان خروج دام از آغل در سالهای و ماههای مختلف آماربرداری بین ساعت 5 و ‮‭56‬ دقیقه صبح تا ساعت 7 و ‮‭49‬ دقیقه صبح و زمان برگشت دام به آغل بین ساعت ‮‭19‬ و ‮‭49‬ دقیقه عصر تا ساعت ‮‭21‬ و ‮‭41‬ دقیقه شب بوده است. میانگین مدت زمان حضور دام در مرتع در سالهای ،‮‭86‬ ،‮‭88 87‬ و ‮‭89‬ به ترتیب برابر با ،‮‭25 875‬/،‮‭886/25 850‬ و ‮‭891‬ دقیقه و میانگین مدت زمان حضور دام در ماههای خرداد، تیر، مرداد و شهریور به ترتیب برابر با ‮‭75‬/،‮‭25 885‬/،‮‭869 885‬ و ‮‭862/50‬ دقیقه بوده است و معمولا از خرداد به شهریور کاهش یافته است. میانگین زمان صرف شده برای استراحت در سالهای ،‮‭86‬ ،‮‭88 87‬ و ‮‭89‬ به ترتیب برابر با ‮‭50‬/،‮‭511‬ ،‮‭562 513‬ و ‮‭645/75‬ دقیقه و در ماههای خرداد، تیر، مرداد و شهریور برابر با ‮‭50‬/،‮‭50 585‬/،‮‭567/75 527‬ و ‮‭551/50‬ دقیقه بوده است. میانگین سرعت حرکت دام در سالهای ،‮‭86‬ ،‮‭88 87‬ و ‮‭89‬ به ترتیب برابر با ‮‭59‬/،‮‭62 0‬/،‮‭0/57 0‬ و ‮‭0/50‬ کیلومتر در ساعت بوده است. میانگین طول مسافت طی شده در روز در سالهای ،‮‭86‬ ،‮‭88 87‬ و ‮‭89‬ به ترتیب برابر با ‮‭60‬/،‮‭78 8‬/،‮‭8/45 8‬ و ‮‭7/40‬ کیلومتر بوده است. در تمام سالهای آماربرداری(بجز سال ‮‭89‬)، طول مسافت طی شده در روز در ماه تیر بیشترین و در ماه خرداد کمترین بوده است. جهت تعیین ارزش رجحانی گونه های مرتعی منطقه کرسنک از طریق درصد بهره برداری شده، تولید گونه های گیاهی در طول فصل چرا در داخل قرق و مقدار مصرف آنها در بیرون از قرق اندازه گیری شد و بر این اساس درصد بهره برداری و شاخص رجحان آنها محاسبه گردید. نتایج بدست آمده نشان داده است که گونه های ‭Taraxacum montanum‬، ‭Achillea santolina‬، ‭Astragalus curvirosteris‬، ‭Bellevalia glauca‬، ‭Centaurea aucheri‬،‭Astragalus effusus ‬، ‭Poa bulbosa‬، ‭Onobrychis gaubae‬، ‭Astragalus angustiflorus‬، ‭Tragopogon longirostris‬، ‭Stachys lavandulifolia‬، ‭Bromus tomentellus‬، ‭Astragalus brachystachys‬، ‭Cousinia calcitrapa ‬و فوربهای یکساله با میانگین شاخص رجحان بیش از ‮‭2/1‬ در طول چهار سال، جزی گونه های کاملا خوشخوراک بوده اند. گونه های ‭Agropyron intermedium‬، ‭Scorzonera seidlitzii‬و ‭Trigonella elliptica ‬با میانگین شاخص رجحان بین ‮‭1/4‬ تا 2 در طول چهار سال، جزی گونه های نسبتا خوشخوراک قرار گرفته اند. گونه های ‭Agropyron repens‬، ‭Asperula molluginoides‬، ‭Psathyrostachys fragilis‬، ‭Silene spergulifolia‬، ‭Gypsophila bicolor‬، ‭Scariola orientalis‬، ‭Phlomis olivieri‬، ‭Thymus daenensis‬، ‭Stipa hohenackeriana‬و ‭Silene caesarea ‬با میانگین شاخص رجحان بین ‮‭0/7‬ تا ‮‭1/3‬ در طول چهار سال، جزی گونه های با خوشخوراکی متوسط بوده اند. گونه های ‭Centaurea virgata‬، ‭Noaea mucronata‬، ‭Stachys inflata‬، ‭Eryngium billardieri‬، ‭Tanacetum polycephalum‬، ‭Cousinia cylindracea ‬و گراسهای یکساله با میانگین شاخص رجحان بین ‮‭0/3‬ تا ‮‭0/6‬ در طول چهار سال، تقریبا غیر خوشخوراک بوده اند. گونه های‭Phlomis persica ‬و ‭Echinops leiopolyceras ‬با میانگین شاخص رجحان کمتر از ‮‭0/2‬ در طول چهار سال، جزی گونه های کاملا غیر خوشخوراک بوده اند. در روش تعیین ارزش رجحانی گونه های گیاهی از طریق زمان سنجی، در هر یک از ماههای فصل چرا، یک روز بین یک تا دو ساعت بعد از ورود دام به مرتع، ترجیحا ‮‭30‬ دقیقه از چرای گوسفند نژاد لری بختیاری(دام غالب منطقه) روی گونه های گیاهی فیلم تهیه گردید. نتایج بدست آمده نشان داده است که ‮‭58‬ گونه گیاهی توسط گوسفند نژاد لری بختیاری در روش زمان سنجی مورد چرا قرار گرفته است که ‮‭15/52‬ درصد آن متعلق به فرم رویشی بوته ایها، ‮‭13/79‬ درصد آن متعلق به فرم رویشی گراسها و ‮‭70/69‬ درصد آن متعلق به فرم رویشی فوربها بوده است. در بین فرم رویشی بوته ایها سه گونه ‭Astragalus verus‬، ‭Astragalus rhodosemius ‬و ‭Astragalus susianus ‬به ترتیب با میانگین ‮‭43‬/،‮‭7/71 9‬ و ‮‭3/19‬ درصد زمان چرا در طول چهار سال آماربرداری رتبه های اول تا سوم ترجیح را در بین سایر گیاهان بوته ای به خود اختصاص داده اند. در بین فرم رویشی پهن برگان علفی، فوربهای یکساله، ‭Eryngium billardieri‬، ‭Medicago sativa‬، ‭Astragalus effusus‬، ‭Achillea santolina‬، ‭Rumex ponticus‬، ‭Tragopogon longirostris ‬و ‭Taraxacum montanum ‬به ترتیب با میانگین ‮‭09‬/،‮‭75 9‬/،‮‭95 6‬/،‮‭43 3‬/،‮‭13 3‬/،‮‭32 2‬/،‮‭1/11 1‬ و ‮‭1/05‬ درصد زمان چرا در طول چهار سال آماربرداری، رتبه های اول تا هشتم ترجیح را به خود اختصاص داده اند. در بین فرم رویشی گراسها گونه های ‭Bromus tomentellus‬، ‭Poa bulbosa‬، ‭Agropyron intermedium‬، ‭Annual grasses‬، ‭Agropyron repens‬، ‭Hordeum bulbosum‬، ‭Stipa hohenackeriana ‬و ‭Dactylis glomerata ‬به ترتیب با میانگین ‮‭21‬/،‮‭81 8‬/،‮‭29 3‬/،‮‭80 1‬/،‮‭68 0‬/،‮‭63 0‬/،‮‭0/59 0‬ و ‮‭0/40‬ درصد زمان چرا در طول چهار سال آماربرداری، رتبه های اول تا هشتم ترجیح را به خود اختصاص داده اند. کلمات کلیدی: رفتار چرایی، ‭GPS‬، گوسفند، نژاد لری بختیاری، شاخص رجحان، درصد بهره برداری، روش زمان سنجی، ارزش رجحانی، کرسنک.