بررسی تنوع ژنتیکی قارچ ‭Fusarium solani f.sp. phaseoli ‬و تاثیرمهم ترین عوامل زراعی و محیطی بر شیوع بیماری پوسیدگی فوزاریومی ریشه لوبیا در استان زنجان

در سال ‮‭1387‬ تاثیر ‮‭12‬ فاکتور زراعی و محیطی بر روی توسعه بیماری پوسیدگی فوزاریومی ریشه در ‮‭35‬ مزرعه لوبیا درشرایط آب وهوای استان زنجان مورد بررسی قرار گرفت. ارتباط بین بیماری با تاریخ، تراکم و عمق کاشت، فاصله آبیاری، نوع لوبیا، تناوب زراعی، بافت خاک (درصد رس، شن و سیلت)، مواد آلی و ‭pH ‬خاک و میزان کود اوره مصرفی، بعنوان ابزار مدیریت بیماری و کاهش خسارت به محصول، مطالعه شد. درصد، شدت و شاخص بیماری در سه مرحله گیاهچه ‭(V‬3)، گلدهی (7‭-R‬6) ورسیدگی فیزیولوژیکی ‭(R‬9)، نوع لوبیا، تراکم و عمق کاشت و نتایج تجزیه نمونه خاک برای هر مزرعه ثبت شد. بررسیها نشان داد که فاکتورهای مورد مطالعه را میتوان از مهمترین عوامل تاثیر گذار روی توسعه بیماری و ایجاد خسارت به محصول لوبیا در شرایط استان زنجان دانست. دربین فاکتورها بیشترین تاثیر را تاریخ کاشت برروی درصد بیماری ‭(V‬3)، نوع لوبیا برروی درصد بیماری (7‭-R‬6 وR9) وشاخص بیماری ‭(R‬9)، و عمق کاشت برروی میانگین (سه مرحله نمونه برداری) درصد بیماری و شدت بیماری ‭(R‬9) داشتند. مقدار رس ‮‭53‬ درصد و مواد آلی ‮‭1/47‬ درصد خاک مزرعه، دور آبیاری 9 روز یکبار، تراکم کاشت ‮‭31‬ بوته در متر مربع، تناوب زراعی با فاصله سه سال بین دو کشت لوبیا و دیر کاشت در اوایل تیرماه با کمترین میزان آلودگی به بیماری در مزارع همراه بود. اما درصد شن ‮‭65‬ درصد، ‭pH ‬خاک بالا (‮‭7/8‬)، کشت بذر در عمق ‮‭20‬ سانتیمتر، مصرف ‮‭500‬ کیلوگرم کود اوره بالاترین میزان آلودگی در مزارع را ایجاد نمود. بالاترین آلودگیهای به بیماری اغلب روی لوبیا سفید و کمترین آلودگیها معمولا روی لوبیا قرمز مشاهده شد و لوبیا چیتی در حد وسط آلودگی قرار گرفت. در سالهای ‮‭88-89‬ تاثیر سه فاکتور زراعی رقم لوبیا، تاریخ و عمق کاشت برروی شیوع بیماری پوسیدگی فوزاریومی ریشه و عملکرد در مزرعه آزمایشی لوبیا بررسی شد. یادداشت برداری ها در سه مرحله گیاهچه، گل وغلاف دهی و رسیدگی فیزیولوژیکی انجام گرفت. علیرغم تفاوت معنی دار در توسعه بیماری، بکارگیری فاکتورهای رقم لوبیا، تاریخ و عمق کاشت باعث حذف آلودگی از مزرعه نشد. هر سه عامل زراعی مورد بررسی برروی کلیه فاکتورهای میزان، شدت و شاخص بیماری و فاکتورهای عملکردی تعداد غلاف و بذر در بوته لوبیا (باستثنا اثر تاریخ کاشت بر روی تعداد بذر بوته) تاثیر داشتند. کاهش عمق کاشت به 5 سانتیمتر و عقب انداختن تاریخ کاشت از اواسط اردیبهشت ماه به اواسط خرداد ماه (دیر کاشت) منجر به آلودگی کمتر برروی هر سه نوع لوبیا شد و کمترین آلودگیها معمولا برروی لوبیا قرمز و در نیمه فصل زراعی در مرحله گل و غلاف دهی لوبیا صورت گرفت. تولید غلاف و بذر در بوته برای رقم قرمز نسبت به چیتی و سفید بیشتر بود. در بررسی دامنه میزبانی، قارچ ‭F. solani f.sp. phaseoli ‬برروی گیاهان لوبیا قرمز، سفید و چیتی، نخود، عدس، اسپرس، یونجه و باقلا علایم پوسیدگی فوزاریومی ریشه را ایجادکرد، در حالیکه هیچگونه علایم بیماری بر روی گیاه غیر میزبان گندم ظاهر نشد. نتایج ‭ERIC-PCR ‬نشان داد جدایه های ‭F. solani ‬در سطح مناطق نمونه برداری شده استان زنجان و حتی درون یک مزرعه از تنوع ژنتیکی بالایی برخوردار است. لغات کلیدی: عملکرد، بیماری خاکزاد، ‭Phaseolus vulgaris.