مکانیسم ایجاد و گسترش فرسایش تونلی در لامرد استان فارس

فرسایش تونلی در نتیجه تمرکز رواناب سطحی و نفوذ غیر یکنواخت آن به درون خاک، وجود یک افق تحتانی با نفوذپذیری کمتر و ایجاد شیب هیدرولیکی بوجود می آید. بدلیل ایجاد فرسایش تونلی در محدوده وسیعی از بافت خاک، اقلیم های متفاوت ،کاربری های مختلف و دامنه وسیعی از شیب هنوز محققین نتوانسته اند دقیقا بگویند کدامیک از این عوامل از اولویت بیشتری برای اجاد فرسایش تونلی برخودار است. این تحقیق در دو حوزه آبخیز لامرد و علامرودشت در محدوده سیاسی شهرستان لامرد صورت گرفته لست تا مشخص کند فرسایش تونلی در چه بافت خاک و کاربری اراضی گسترش بیشتری دارد وکدامیک از پارامترهای خاک یا ااقلیم تاثیر بیشتری در رخنمون این پدیده دارند. ابتدا پراکنش تونلها با استفاده از عملیات میدانی تعیین شد و سپس با برداشت مختصات جغرافیایی تونلها، نقشه پراکنش آنها با مقیاس ‮‭1/1000000‬ تهیه شد. قطر ورودی یا خروجی تونلها اندازه گیری و سپس از ضرب قطر بزرگ در قطر کوچک، طبقه مساحت تونلها تعیین شد. از هر طبقه مساحت یا طبقه قطری، دو تونل انتخاب گردید و با حفر نیمرخ خاک تا بستر تونل، نمونه های خاک از افق های مختلف برداشت شد. میزان نفوذپذیری در سطح زمین مجاور تونل با استفاده از استوانه مضاعف اندازه گیری شد. نمونه خاک و نفوذپذیری آن در مناطق شاهد که بدون فرسایش تونلی بودند تهیه و اندازه گیری گردید. ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی جاک در آزمایشگاه اندازه گیری شد و معادله نفوذ با استفاده از رابطه کوستیاکوف تعیین گردید. نتایج این تحقیق نشان می دهد که فرسایش تونلی در هشت منطقه از لامرد و علامرودشت تمرکز یافته است. تونلهای موجود در حوزه آبخیز لامرد دارای بافت درشت در افق سطحی و بافت متوسط تا سنگین درافق تحتانی می باشند. همچنین نتایج نشان می دهد که ‮‭98‬ درصد از تغییرات در قطر تونلها در ارتباط با دو عامل سیلت و ماده آلی می باشد. بعبارت دیگر در صورت افزایش سیلت و ماده آلی درافق سطحی، تونلهایی با قطر کم ایجاد می گردند و یا اصولا تونلی حاصل نمی شود. تونلها عموما در اطراف آبکندها ایجاد شده اند. به نظر میرسد وجود این عوامل ضروری برای تونلها، ایجاد آبکندها ویا پایین افتادن سطح اساس برای تشدید شیب هیدرولیکی لازم است . در برخی از نقاط وجود ماده آلی بیشتر در افق تحتانی تونلها و وجودبافت خاک متوسط تا سنگین در سطح زمین دلالت بر تاثیر ریشه ها در ایجاد تونل دارد. تونلهای حوزه آبخیز علا مرودشت در مناطق با بافت سنگین تر نسبت به حوزه آبخیز لامرد ایجاد گردیده اند. تونلهای اطراف امامزاده اکبر نشانگر این واقعیت است که قطر تونلها رابطه معکوسی با ‭SAR ‬و ‭ESP ‬لایه سطحی دارد. به عبارت دیگر با افزایش این دو عامل درافق سطحی، تونلهایی با قطر کوچک ایجاد شده اند ویا استعداد ایجاد تونل کاهش خواهد یافت که علت آن پخشیدگی افق سطحی و کاهش نفوذ آب به درون خاک است. در تونلهای اطراف غیب الهی علامرودشت، رابطه قوی و مستقیم بین قطر تونلها با افزایش درصد رس در افق تحتانی وجود دارد و افزایش ماده آلی در افق تحتانی نیز دلالت بر تخریب پوشش گیاهان مرتعی و تاثیر ریشه های پوسیده در ایجاد تونل دارد. بدلیل تغییرات نا چیز اقلیم در منطقه مورد تحقیق و تغییرات وسیع ویژگیهای خاک بنظر می رسد خصوصیات خاک نقشی مهم تر از اقلیم در ایجاد تونلها دارد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که با وجود تعیین تاثیر برخی از ویژگیهای خاک نظیر بافت، ‭ESP ‬و ‭SAR ‬در ایجاد تونل برخی دیگر از عوامل موثر در ایجاد و گسترش تونلها ناشناخته هستند که علت آن نیز تفسیر ‮‭70‬ تا ‮‭90‬ درصدی تغییرات در قطر تونلها توسط عواملی نظیر ویژگیهای خاکشناسی است. واژه های کلیدی: فرسایش تونلی- لامرد- بافت خاک- نفوذپذیری- مکانیسم فرسایش