بررسی روند تغییرات پلان رودخانه ها با استفاده از داده های سنجش از دور( مطالعه موردی بازه ای از رودخانه قزل اوزن)

فرسایش کناره رودخانه ای معمولا" در اکثر رودخانه ها مشاهده می شود. در حاشیه برخی از رودخانه ها این نوع فرسایش در کناره تراس های آبرفتی حاصلخیز اتفاق می افتد و سالانه مقداری از سطح اراضی زیر کشت را از بین می برد. از آنجا که فرسایش کناری باعث افزایش رسوب در آب نیز می شود، با کنترل کناره رودخانه ها می توان کمکی در جهت حفاظت و حمایت از کیفیت آب و افزایش طبیعت اطراف رودخانه کرد. همچنین این کنترل، حیات وحش و حیات ماهی ها و سایر آبزیان را تحت الشعاع قرار می دهد. حفاظت بعنوان وسیله ای است برای حمایت، حفظ و اصلاح منابع طبیعی تجدید شونده. بهترین و کاربردی ترین روش برای اصلاح حواشی رودخانه، کاشت درختان و بوته هایی است که در این حواشی می رویند و در دراز مدت تاثیر خود را در سلامت رودخانه و حیات وحش آنجا می گذارند. جریان های رودخانه ای سبب فرسایش وترسیب مواد رسوبی در رودخانه ها می گردند و هریک از این عوامل باعث تغییرش کل در رودخانه می شود. این تغییر شکل سالانه به فعالیت های ساکنان اطراف رودخانه وتاسیسات مجاور آن صدماتی وارد نموده و در مسیر رودخانه نیز مشکلاتی را به همراه می آورد. از این لحاظ تشخیص فرسایش پذیری و پهنه بندی آن در یک رودخانه از مواردی است که جهت مدیریت وکنترل فرسایش رودخانه ای مورد استفاده خواهد بود. محدوده مورد مطالعه از رودخانه قزل اوزن بین طول جغرافیایی ،‮‭48 42‬ تا ،‮‭49 11‬ طول شرقی و عرض جغرافیایی ،‮‭36 45‬ تا ،‮‭37 03‬ عرض شمالی مربوط به بخش پایانی قزل اوزن می باشد، بطوریکه در این محدوده، بازه ای از رودخانه بطول تقریبی‮‭15‬ کیلومتر مورد بررسی قرار گرفت. بازه ی مورد مطالعه از نظر ژیومورفولوژی، رودخانه ای آبرفتی با بستری از مواد ریزدانه تا درشت دانه بوده و بدلیل وجود شرایط هندسی- هیدرولیکی، زمین شناسی و مواد سازنده بستر و کناره ها به صورت رودخانه ای میاندری تا چند شاخه می باشد. دراین تحقیق ضمن بررسی شرایط وعوامل موثر در فرسایش و رسوب گذاری بازه ای از رودخانه ی قزل اوزن، ابتدا اطلاعات مختلف هیدرولیکی، خاکشناسی، فیزیوگرافی، توپوگرافی، زمین شناسی و... رودخانه موردمطالعه جمع آوری گردید وسپس توسط تصاویر ماهواره های ‭(IRS ‬و ‭Landsat ‬سال های مختلف) ونیزعکس های هوایی دوره های زمانی مختلف، پلان و الگوی جابجایی رودخانه بررسی شد. بطوریکه با استفاده از تصاویر ماهواره ای، خط ساحلی رودخانه استخراج و درمحیط ‭GIS ‬لایه بندی گردید. به دنبال آن نقشه های رقومی ونیمرخ طولی رودخانه با استفاده ازامکانات ‭GIS‬، تهیه شد. پس ازمقایسه موقعیت مکانی خطوط ساحلی طرفین رودخانه (پلان رودخانه) وتعیین عرض جابجایی رودخانه درمقاطع زمانی مختلف، مناطق بحرانی تخریب یارسوبگذاری شده مشخص شدند. به موازات آن با استفاده از اطلاعاتی نظیرظرفیت جذب رطوبت خاک، پوشش گیاهی و بافت خاک حاشیه رودخانه ی موردمطالعه، وهمچنین خصوصیات هیدرولیکی جریان های اتفاق افتاده، عوامل موثر بر فرسایش بازه ی رودخانه ی موردمطالعه، موردتجزیه وتحلیل قرار گرفت. بررسی تغییرات شکل رودخانه و مشخصه های هندسی آن نشان داد که رودخانه قزل اوزن در ‮‭9/95‬ کیلومتر در محدوده ی مورد مطالعه حالت سینوسی و پیچانرودی دارد و طبق نظریه والفرت (‮‭2001‬) دارای ضریب پیچشی بیشتر از ‮‭1/05‬ می باشد. بازه ی موردمطالعه در دو دوره ‮‭1347‬ و ‮‭1379‬در گروه رودخانه پیچان رودی قرار دارد .دامنه تغییرات ضریب پیچشی محدوده مطالعاتی رودخانه قزل اوزن بین 1 و ‮‭1/5‬ در نوسان بوده، تقریبا ‮‭85‬ درصد پیچان رودها در محدوده ضریب پیچشی ‮‭1/06‬ تا ‮‭1/5‬ قرار گرفته اند.تعداد پیچانرودهای رودخانه قزل اوزن از روستای پیرچم تا ‮‭100‬ کیلومتری روستای گیلوان از ‮‭19‬ پیچان رود در سال ‮‭1347‬ به ‮‭15‬پیچان رود در سال ‮‭1379‬ کاهش یافته است. با توجه به معیار زاویه مرکزی قوس ها، بیشترین فراوانی زاویه مرکزی در قزل اوزن (%‮‭40‬) در دسته ‮‭85-158‬ درجه ای قرار می گیرد که مربوط به حالت پیچانرودی توسعه یافته است و بیشترین مقدار زاویه در سال‮‭1347‬ حدود ‮‭139‬ درجه و در سال ‮‭1379‬ حدود ‮‭182‬ درجه می باشد و لذا رودخانه قزل اوزن، یک رودخانه میاندری جوان و پویا است. غالب ترین حالت فرسایش در حلقه های میاندر به شکل توسعه یافتگی ‭(Extension) ‬است، و پس از آن پدیده های چرخش و انتقال از اهمیت بیشتری برخوردار است. متوسط شعاع حلقه های پیچانرودی در سال ‮‭1379‬ بیشتر است و این امر ناشی از فرسایش پذیری کناره رودخانه که غالبا آبرفتی و مارنی است بوده وحاکی از توسعه شعاعی حلقه های پیچانرود می باشد. جابجایی کانال رودخانه در بستر خود عمدتا به سمت ساحل چپ می باشد. با مقایسه خط مرکزی رودخانه در سال های ‮‭1347‬ و ‮‭1379‬ ملاحظه گردید که حالات مختلف فرسایش ساحلی و میان بری در حلقه های میاندر وجود دارد. از عوامل هیدرولیکی مرتبط با ناپایداری کناره ها در طول مسیر رودخانه، می توان به فرسایش پنجه دیواره ها، که ناشی از سرعت زیاد در پای این دیواره ها و ریزش آن می باشد، و وقوع فرسایش خندقی در بالای دیواره ها بواسطه زهکشی نامناسب زمین های مشرف به رودخانه نام برد. - واژه های کلیدی: فرسایش کناره ای، ‭GIS ‬و ‭RS‬، داده های رقومی، رودخانه، فرسایش، خط ساحلی، عکس هوایی، خصوصیات فیزیکی خاک، قزل اوزن، هیدرولیک جریان.