تهیه و تدوین نقشه شاخص های بهره وری بارش در زراعت محصولات دیم کشور

شناخت وضعیت حاضر بهره وری بارش ‭(Rain Water Productivity) ‬در اراضی دیم کشور، ارایه راهکارهای عملیاتی برای بهبود شرایط موجود و نیز ارایه گزاره های مناسب برای رقابت و جایگزینی با سیستم کشت محصولات زراعی، به منظور اصلاح مدیریت آب در زراعت دیم، ساختار و بنیان این پژوهش را تشکیل می دهد. زراعت دیم که سطحی افزون بر 6 میلیون هکتار را در استان های مختلف کشور در برگرفته و تولید افزون بر ‮‭6/2‬ میلیون تن از محصولات گندم، جو، نخود و عدس را بر عهده دارد، نیازمند مدیریت صحیح تر و اساسی تر میلیاردها متر مکعب بارشی است که بر این اراضی می بارد که متاسفانه در شرایط حاضر به طور متوسط به ازای هر ‮‭3000-4000‬ لیتر بارش فقط 1 کیلوگرم محصول دیم تولید می شود. بررسی اراضی تحت کشت زراعت دیم نشان می دهد که کل بارش قابل دسترس این بخش بالغ بر ‮‭25‬ میلیارد متر مکعب است که در طیف وسیعی از تنوع اقلیمی نازل می شود. بارش در اراضی دیم نیازمند بررسی از دو وجه مقدار و پراکنش (توزیع) است. علیرغم وجود کل بارش با قابلیت دسترسی فراوان در این بخش، وضعیت عملکرد و تولید مطلوب نیست لذا بایستی از بعد شاخص بهره وری بارش موضوع بررسی گردیده و روند تغییرات عملکرد طی ‮‭26‬ سال زراعی بررسی و تحلیل گردد. داده ها و شاخص های ارزیابی در محیط نرم افزار ‭Arc-Gis ‬وارد و نقشه های مربوطه تهیه شد. در این پژوهش ضمن بررسی روند تغییرات و روابط حاکم بر وضعیت عملکرد ‮‭26‬ ساله گندم، جو، نخود و عدس، نقشه بهره وری بارش برای زراعت گندم، جو، نخود و عدس دیم کشور تهیه گردید. به طور مصداقی روابط و توابع اقلیمی در تخمین گندم و جو دیم در مناطق سرد و گرم استان لرستان به دست آمد و روابط بین پراکنش بهره وری بارش با ارتفاع و عرض جغرافیایی در سطح اراضی دیم به دست آمد. وضعیت استان ها و شهرهای مختلف از لحاظ شاخص بهره وری بارش به تفکیک هر یک از این محصولات تعیین شد و مشخص شد که در روند بهبود، کدام مناطق در اولویت توجه قرار دارند. با بررسی عوامل اقلیمی در مناطق سرد و گرم استان لرستان، اثر آنها بر تولید گندم دیم بررسی شد و از طریق رگرسیون گام به گام و در محیط نرم افزاری ‭SPSS ‬توابع تولید اقلیمی مناطق گرم و سرد استان به طور مجزا تعیین و آنالیز حساسیت صورت گرفت. با توجه به شاخص بهره وری بارش محصولات دیم، برای بهبود این شاخص از طریق عملیات زراعی برتر، کنترل تبخیر، حفظ و ذخیره رطوبت، افزایش ظرفیت آب خاک و نیز آبیاری محدود در مراحل حساس رشد محصولات پیشنهاد می گردد، ضمن اینکه گزاره های مناسب برای جایگزینی با شرایط دیم سنتی، همچون به کارگیری سامانه های استحصال و جمع آوری آب باران برای گیاهان دارویی و باغات دیم نیز باید مورد توجه قرار گیرد. واژه های کلیدی: دیم، عملکرد، بهره وری بارش، نقشه، توابع تولید اقلیمی، مدیریت، حبوبات، غلات