تعیین میزان آلاینده های فلزی (آب، رسوب و ماهی) در منطقه جنوبی دریای خزر

این مطالعه به بررسی غلظت شش فلز سنگین (روی، مس، نیکل، سرب، کادمیم و جیوه) طی چهار فصل در آبو طی فصول تابستان و زمستان دررسوبات درهشت نیم خط عمودبرساحل (آستارا،انزلی،سفید رود،تنکابن،نوشهر،بابلسر،امیرآبادوبندرترکمن) و طی فصول زمستان و بهار در بافت خوراکی ماهی کپور‭( Cyprinus Carpio)‬سواحل ایرانی منطقه جنوبی دریای خزردر سال ‮‭1389‬ می پردازد. تعداد‮‭94‬نمونه آب و‮‭45‬ نمونه رسوبات سطحی دراعماق ،‮‭50 10‬ و ‮‭100‬ متری جمع آوری شد. همچنین تعداد ‮‭28‬ نمونه ماهی کپور در پره های صیادی و بوسیله ترال تهیه شد. نمونه ها پس از آماده سازی (استخراج و عمل هضم) بروش استانداردبوسیله دستگاه جذب اتمی اندازه گیری گردید. نتایج نشان داد که میانگین سالانه فلزات نیکل، سرب، کادمیم، روی و جیوه درآب به همراه خطای استاندارد‭(SE) ‬به ترتیب برابر ‮‭2/10‬ (‮‭0/59‬ )، ‮‭1/64‬(‮‭0/18‬ )، ‮‭0/68‬(‮‭0/10‬ )، ‮‭0/11‬ (‮‭0/01‬ ) میلی گرم بر لیتر و ‮‭3/30‬ (‮‭0/40‬ ) میکروگرم بر لیتر و ترتیب قرار گرفتن فلزات مورد مطالعه در آب بر مبنای میانگین غلظت و درصد آنها به صورت%‮‭1.0‬‭)Ni(‬‮‭3.46‬‭%)> Pb(‬‮‭1.36‬‭%)> Cd(‬‮‭0.15‬‭%)> Zn(‬‮‭5.2‬‭%)> Hg) ‬بود. میانگین غلظت سالانه فلزات روی، نیکل، مس، سرب و جیوه دررسوبات به همراه خطای استاندارد به ترتیب برابر ‮‭245‬ (‮‭46‬ )، ‮‭50‬ (5 )، ‮‭30‬ (2 )، ‮‭10‬ (1 ) و ‮‭0/18‬ (‮‭0/08‬ ) میکروگرمبر گرموزن خشک بوده است. همچنین ترتیبب قرار گرفتن فلزات مورد مطالعه در رسوبات بر مبنای میانگین غلظت و درصد آنها در دو فصل تابستان و زمستان بصورت%‮‭1.0‬‭)Zn(‬‮‭4.73‬‭%)> Ni(‬‮‭8.14‬‭%)> Cu(‬‮‭8.8‬‭%)> Pb(‬‮‭9.2‬‭%)> Hg) ‬مشاهده شد.مقادیر بدست آمده در رسوبات نشان داد که مس، نیکل و سرب دارای کمترین مقدار فاکتور آلودگی ‭(Contamination Factor=CF)‬و جیوه و روی دارای بیشترین مقدار‭CF‬می باشند. همچنین بیشترین و کمترین درجه آلودگی ‭(Cd=Contamination Degree) ‬به ترتیب درنیم خط های آستارا و انزلی محاسبه شده است. شاخص بارگذاری آلودگی‭(PLI=Pollution Loading Index) ‬در نیم خط های آستارا و نوشهر به ترتیب با بالاترین وکمترین مقدار ثبت گردید.میانگین فلزات روی، مس و جیوه در بافت عضله ماهی کپور به ترتیب برابر ‮‭185‬ (‮‭57‬ )، ‮‭3/68‬(‮‭0/30‬ ) و ‮‭0/50‬ (‮‭0/17‬ ) میکروگرم برگرم وزن خشک بوده است و غلظت بقیه فلزات زیر حد تشخیص دستگاه بوده است. در ضمن فاکتورتجمع زیستی ‭(BAF) ‬برای سه فلز به ترتیب برابر‭BAF(Zn)> BAF(Cu)> BAF(Hg) ‬بوده است. نتیجه گیری اینکه، اکثر فلزات ضروری ونیمه ضروری‭(Zn‬، ‭Cu‬، ‭Ni) ‬و غیرضروری ‭(Pb‬،‭Cd‬، ‭Hg) ‬در آب بیش از استانداردهای ‭ANZECC ‬، ‭MPL ‬و ‭UKMPA ‬بوده است که بیانگر آلوده بودن این منطقه با این فلزات می باشد.براساس شاخص ‭Igeo‬فلز روی در رسوبات حوزه جنوبی دریای خزر در وضعیت غیر آلوده تا آلودگی متوسط و برای دیگر فلزات در وضعیت غیر آلوده قرار دارند. براساس شاخص های ‭CF ‬، ‭Cd ‬و ‭PLI ‬رسوبات دریای خزر در محدوده آلودگی کم تا شدید قرار داشتند و نیم خط های آستارا و بندرانزلی در ناحیه غربی بیشتر ار نواحی دیگر دریا در معرض آلودگی فلزات سنگین قرار داشتند. بررسی شاخص بارگذاری آلودگی نشان داد که %‮‭75‬ از داده های محاسبه شده نزدیک به صفر بوده است که با نتایج شاخص ژیوشیمیایی نزدیک بود. در مجموع می توان گفت که میانگین غلظت عناصر ضروری و نیمه ضروری(روی، مس و نیکل) و غیرضروری (سرب و کادمیم) در رسوبات سطحی حوزه جنوبی دریای خزر برای موجودات خطر آفرین نمی باشند. اما بالا تر بودن تمام شاخص ها در فلز جیوه رسوب بیانگر پتانسیل این فلزدر ایجاد اثرات نامطلوب بر موجودات منطقه مورد مطالعه باشد.همچنین برآورد سیبل خطر ‭(THQ) ‬بیانگر پایین بودن تمام فلزات از حد استاندارد در عضله ماهی کپور بوده است و شاخص خطر ‭(HI) ‬نیز زیر سطح خطر ثبت گردید. کلمات کلیدی:آلاینده فلزی، آب، رسوبات، ماهی کپور، حوزه جنوبی دریای خزر، ایران