بررسی وضعیت موجود و مطلوب الگوی کشت در استان خراسان رضوی

عمدتا روش های سنتی برنامه ریزی دربخش کشاورزی صرفا مبتنی بر پیداکردن نقاط مطلوب هزینه و درآمد استوار است. اما درشرایط اقتصادی حاضر، معمولا عوامل متغیر بسیار زیادی درفرآیند تولید محصولات کشاورزی اثرگذار بوده ولذا پیدا کردن کمترین میزان تضاد منافع در اثرگذاری عوامل مذکور موجب صرفه جویی درعوامل تولید، حفظ محیط زیست و پایداری تولید میشود. درفعالیتهایی مانند کشاورزی که با عوامل طبیعی سر و کار دارد، شرایط و عوامل ثابت نبوده وهمراه با ریسک میباشند. کارشناسان اقتصادسنجی برای رفع این مشکل به روشهای فازی در برنامهریزی توجه بیشتری نشان میدهند. زیرا در این روشها میتوان اهداف متعددی را در مدل برنامه ریزی وارد کرده و براساس میزان ریسک عوامل، نتایج قابل قبولتری را نسبت به برنامهریزی کلاسیک خطی به دست آورد. این تحقیق براساس روش برنامهریزی آرمانی فازی با اهداف متغیر انجام شد. دراین روش برای الگوی کشت اهدافی از پیش تعیین شد و سپس محدودیتهای موجود اولویتبندی و فهرست شدند. اهداف مورد نظر در این الگو شامل بهرهبرداری بهینه ازمنابع آبی، حداکثر سود خالص، حداقل کردن هزینه، تعادل نیروی کار، کاهش مصرف کود شیمیایی وسموم، حفظ بستر تولید و تعادل حجم تولیدات درطول زمان بود. محدودیت های الگو در دو گروه کلی فیزیکی و آرمانی و به شکل محدودیتهای اقتصادی، فنی و استراتژیک دستهبندی و در الگو لحاظ شدند. مطالعه حاضر به دنبال آن بود که در راستای الگوی فعلی کشت شهرستانها، الگوی بهینه کشت محصولات زراعی و باغی را با تاکید بر اهدافی از جمله حداکثر کردن بازده برنامه ای( سود)، حداقل کردن مصرف منابع آبی، کودهای شیمیایی و هزینههای سرمایهگذاری جاری و ثابت ماندن اشتغال در وضعیت موجود به گونه ای اعمال نماید که کمترین تغییر در الگوی فعلی کشت هر شهرستان حاصل شود که با توجه به مزایای الگوی برنامهریزی آرمانی فازی، برای دستیابی به اهداف مورد نظر از این روش استفاده شد. نتایج تحقیق حاضر در قالب چهار سناریو ارایه شد. به این صورت که در سناریو اول محدودیت حداقل و حداکثر سطح زیر کشت برای محصولات مختلف وجود ندارد و محصولات مختلف هر سطح زیر کشتی را میتوانند به خود اختصاص دهند و در واقع الگوی بهینه کشت پیشنهادی بدون محدودیت حداقل و حداکثر سطوح زیر کشت برای محصولات مختلف پیشنهاد میشود. در سناریوی دوم به دنبال آن هستیم که الگوی بهینه با کمترین تغییرات ممکن نسبت به وضعیت موجود پیشنهاد شود. در واقع الگوی بهینه کشت پیشنهادی در سناریوی دوم با حداکثر تغییر ‮‭25‬ درصدی در الگوی کشت فعلی منطقه بدست می آید که عدد ‮‭25‬ درصد مربوط به توان اجرایی تغییر الگو در شرایط فعلی است، به عبارت دیگر برای محصولات مختلف مقادیر حداقل و حداکثر سطوح زیر کشت به ترتیب برابر ‮‭0/75‬ و ‮‭1/25‬ سطوح زیر کشت فعلی آنها خواهد بود. در سناریوی سوم الگوی بهینه کشت در شرایطی پیشنهاد شده که تامین کننده حداقل ‮‭75‬ درصد از نیازهای غذایی و علوفه ای دام و طیور شهرستان بوده و با حداقل تغییر در الگوی فعلی کشت منطقه حاصل شود ( حداکثر ‮‭25‬ درصد تغییر). بنابراین برای محصولات مختلف مقادیر حداقل و حداکثر سطوح زیر کشت ترکیبی از ‮‭0/75‬ و ‮‭1/25‬ سطوح زیر کشت فعلی آنها و ‮‭0/75‬ نیازهای غذایی و علوفهای دام و طیور شهرستان می باشد. در سناریوی چهارم الگوی بهینه کشت در شرایطی پیشنهاد شده که تا حد ممکن تامین کننده نیازهای استراتژیکی و سیاستی در نظر گرفته برای محصولات مختلف شهرستان باشد. طراحی روش برنامه ریزی به گونهای است که امکان تغییر در اهداف، اولویتها، محدودیتها و آرمانها در هر مقطع زمانی وجود داشته و لذا ایجاد سناریوهای جدید به راحتی امکان پذیر شده است. این نوع برنامهریزی به مدیران و تولیدکنندگان امکان میدهد با هر نگرشی به بخش تولیدات کشاورزی، ایده ها و آرمانهای خود را به صورت کمی و همزمان در کنار همدیگر پیدا کرده و به دنبال روشهای اجرایی آن باشند.