تهیه نقشه آسیب پذیری ناشی از خشکسالی کشاورزی به کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی‭GIS ‬و فرایند تحلیل سلسله مراتبی‭AHP ‬، مطالعه موردی: شهرستان تفت

پدیده خشکسالی یکی از بزرگترین بلایای طبیعی است که هر ساله به میلیون ها نفر و نیز به توسعه اقتصادی اجتماعی جوامع، در سراسر جهان آسیب می رساند. بررسی ها نشان می دهد که بهترین روش مدیریت خشکسالی، سیستم مدیریتی جامع نگر خشکسالی می باشد. این شیوه مدیریتی که کم هزینه و به هنگام می باشد، آمادگی برای سازگاری با خشکسالی، پیش از وقوع و گسترش آن را مورد نظر قرار دارد. اما لازمه این سیستم مدیریتی داشتن اطلاعات کافی از میزان آسیب پذیری منطقه مطالعاتی است، تا واکنش ها و تصمیم گیری های مناسبی در راستای کاهش خطرات و آسیب های ناشی از خشکسالی بعمل آید. لذا، تهیه نقشه های آسیب پذیری و یا پهنه بندی خطر خشکسالی، اولین گام در راستای اجرا و پیاده سازی مدیریت جامع نگر خشکسالی است. بنابراین، هدف از این پژوهش، تهیه اولین نقشه آسیب پذیری ناشی از خشکسالی کشاورزی درشهرستان تفت استان یزد بوده است. این شهرستان از مناطقی به شمار می رود که بیشترین آسیب پذیری را در برابر وقوع خشکسالی های طولانی مدت استان یزد متحمل شده است. شهرستان تفت نسبت به سایر شهرستان های استان، به علت تنوع بسیار زیاد اقلیمی، توپوگرافی و وابستگی شدید منابع آب آبیاری به بارندگی دارای پیچیده ترین مجموعه عوامل موثر بر کشاورزی منطقه در اثر خشکسالی است. در این پژوهش ابتدا عامل های تاثیرگذار در آسیب پذیری خشکسالی منطقه، تبدیل به لایه های اطلاعاتی شده و در مرحله بعد کلاس بندی های مربوطه صورت گرفت، سپس لایه های ایجاد شده از لحاظ اهمیت در آسیب پذیری خشکسالی کشاورزی، با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی‭(AHP)‬، وزن دهی شد و به کمک سامانه اطلاعات جغرافیایی ‭(GIS) ‬تلفیق شده و درنهایت نقشه نهایی آسیب پذیری ناشی ازخشکسالی کشاورزی شهرستان تفت تهیه شد. در این پژوهش از مطالعات میدانی محدوده مطالعاتی نیز به منظور کنترل، پایش ودقت سنجی نقشه های خروجی کمک گرفته شد. همچنین، به منظور تعیین میزان آسیب پذیری خشکسالی کشاورزی شهرستان تفت به روش مطالعات میدانی، از مستندات مربوط به خسارات خشکسالی در سال های اخیر، تکمیل پرسشنامه های آسیب پذیری توسط کشاورزان وکارشناسان دفاتر ترویج و خدمات کشاورزی و نیزبازدیدهای میدانی صورت گرفته از دهستان های مطالعاتی استفاده شد. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد، بیشترین آسیب پذیری خشکسالی کشاورزی در شهرستان تفت مربوط به دهستان های بنادکوک، سخوید، شیرکوه، زردین، قسمت های جنوبی پیشکوه، شمال و شمال شرق دهشیر و بخش نیر می باشد. در حالی که دهستان های دهشیر، کهدوییه، بخ و گاریزات و بخش مرکزی پیشکوه(اسلامیه و تفت) در درجه پایین تری از آسیب پذیری خشکسالی کشاورزی قرار دارند. نتایج حاکی از آن است که، میزان آسیب پذیری خشکسالی کشاورزی در بسیاری از موارد بررسی شده در نقشه نهایی، همسو با مطالعات میدانی صورت گرفته از محدوده مطالعاتی می باشد. به طورکلی یافته های پژوهش نشان داد، مناطقی که از نظر ژیومرفولوژی جز مناطق مرتفع و کوهستانی به شمار می روند، نسبت به مناطق دشتی، به دلیل عمق کم رسوبات، بافت خاک درشت دانه تر و هوابین بودن منابع آبی بخصوص قنوات آن، عمدتا آسیب پذیری آنها نسبت به وقوع خشکسالی، شدیدتر و از نظر زمانی سریع تر و به عبارتی در کوتاه مدت دچار خسارات متعددی می گردند. لذا، این امر باید مدنظر مسیولین استانی و کشوری قرار گیرد که شیوه مدیریت ریسک و بحران خشکسالی در مناطق مختلف باید متفاوت باشد هر چند که ممکن است این دو محدوده(کوهستانی و دشتی) در یک استان، شهرستان و یا حتی در یک دهستان قرار داشته باشد. واژگان کلیدی: آسیب پذیری، خشکسالی کشاورزی، تفت، ‭GIS‬، ‭AHP.