بررسی و ارزیابی اثرات اقتصادی اجتماعی طرح های بیابان زدایی مشارکتی در استان سیستان و بلوچستان

اجرای طرحهای مشارکتی مقابله با بیابانزایی یکی از راهکارهای مهم توسعه، حفظ و احیای منابع طبیعی در مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می آیند. اجرای اینگونه طرح ها با سرمایه گذاری زیادی همراه است که می تواند آثار مثبتی را در این مناطق به دنبال داشته باشد. لذا ارزیابی آنها برای تصمیم گیرندگان و مردم از اهمیت بالایی برخوردار بوده و از اینرو آشنایی با روش شناسایی و نحوه ارزیابی آن می تواند کمک شایانی به متولیان امر نماید. اکنون بعد از گذشت بیش از یک دهه از زمان تهیه و تدوین و اجرای طرح ها و پروژه های مختلف بیابانزدایی و نیز صرف هزینه ها و سرمایه های زیاد صورت گرفته ضرورت بررسی اثر بخشی این طرحها و ارزیابی مشارکت مردم در فرآیند اجرا و برنامه ریزی طرحها احساس می شود. اجرای طرح مشارکتی مقابله با بیابان زایی در قالب موضوع ماده 3 قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع مبتنی بر واگذاری حق بهره برداری ازاراضی احیا شده بیابانی به مدت ‮‭30‬ سال به مشارکت کنندگان، شیوه های اصلی اجرای طرح های مشارکتی بیابانزدایی در سیستان و بلوچستان است. طی مطالعه صورت گرفته اثرات اقتصادی و اجتماعی طرح های مشارکتی اجراشده به روش تکمیل پرسشنامه و نمونه برداری صحرایی درسطح دو جامعه آماری مردم محلی ( مجریان طرحهای بیابانزدایی و یا مشارکت کنندگان مستقیم پروژه، مطابق لیست ارایه شده از سوی اداره کل منابع طبیعی استان ) و کارشناسان و مسیولان فنی و نظارتی دست اندر کار طرحها در استان استفاده گردید . نتایج حاصله از اثربخشی ‮‭25‬ طرح مشارکتی مقابله با بیابان زایی در استان نشان داد که در اغلب موارد اجرای این طرح ها در زمینه های اشتغالزایی مستقیم و غیر مستقیم، افزایش دانش فنی مجریان، بهینه شدن مصرف اب در مزرعه، تقویت انگیزه های ماندن در محل و عدم مهاجرت مجریان وافزایش عملکرد یک محصول شده است . لیکن به رغم تلاش های صورت گرفته در رابطه با احیای پوشش گیاهی مناطق بیابانی در قالب طرح های بیابانزدایی، بنابر دلایلی از جمله محدودیت های طبیعی نظیر شوری منابع آب و خاک، پایین بودن سطح آب زیرزمینی، فرسایش بادی و نیز عدم استفاده از گونه های بومی و سازگار با منطقه، کمبود امکانات اجرایی، ضعیف بودن مطالعات طرح و بالاخره فقدان آموزش و نظارت های فنی، موفقیت چشمگیری حاصل نگردیده است مگر به واسطه قرق و تجدید حیات طبیعی گیاهان که منجر به افزایش ذی توده گیاهی در عرصه های بیابانی شده است. از مهمترین موانع اجرایی طرح های مشارکی بیابانزدایی در استان می توان به ترتیب عامل کمبود آب و خشکسالی ، خلا های قانونی و حقوقی ، تخریب چاه و افت آب زیر زمینی و شوره زایی را برشمرد البته عامل بوروکراسی دولتی و اداری، کمبود آب و خشکسالی، خلا های قانونی و حقوقی در خصوص اختصاص تسهیلات بانکی، عدم انجام توجیهات فنی لازم قبل از اجرای طرح، تخریب چاه و افت آب زیر زمینی، فقدان انگیزه مالکیت و شوره زایی از عناصر منفی تاثیر گذار بر پیشرفت و میزان موفقیت طرحها در استان است.نتایج تحلیلی نشان داد توجه به انطباق محل اجرای طرح با اهداف طرح، میزان دقت در زمانبندی و میزان ارتباط کارشناسان با مجریان قبل از اجرا و مشارکت دادن آنها در طراحی پروژه ها بیشترین تاثیر را در پیشرفت و میزان موفقیت طرحها و جلب مشارکت مجریان داشته است .همچنین بین بومی گری و پیشرفت طرحها رابطه معنی داری وجود دارد . از طرفی بین میزان تحصیلات مجریان با موفقیت طرح ها همبستگی معنی داری نشان داده نشد . تحلیل نسبت منفعت به هزینه طرح ها در استان مبین این است که از بین محصولات غالب کشت شده در مناطق طرح ، کشت خرما در ایرانشهر اقتصادی ترین محصول در کل استان و کشت گندم در منطقه زابلی غیر اقتصادی ترین محصول در کل استان ارزیابی گردید. کلمات کلیدی: ارزیابی اقتصادی- اجتماعی، بیابانزدایی، توسعه پایدار، استان سیستان و بلوچستان