مدیریت تلفیقی کنترل کرم خراط در باغات گردو (یا سیب)

کرم خراط با نام علمی ‭Zeuzera pyrina L. ‬یکی از مهمترین آفات چوبخوار در کشور ما است. خسارت آفت از نیمه دوم دهه هفتاد بدلیل بروز خشکسالی های متوالی رو به گسترش نهاد. آفت دارای میزبان های مهمی در میان درختان میوه می باشد. در این میان، گردو مهمترین میزبان این آفت است. از دیگر میزبانان آن می توان به درختان دانه دار سیب، به وگلابی اشاره کرد. دامنه خسارت آفت در حال حاضر استان های شرقی و مرکزی کشور را با شدت بیشتری در بر گرفته است. اگرچه دیگر نقاط کشور نیز متاسفانه از گزند خسارت آفت مصون نبوده است. در این تحقیق مشخص شد که جهت مدیریت آفت لازم است از روش های متفاوت به منظور کنترل مراحل مختلف زندگی آن استفاده گردد، به نحوی که این روش ها مکمل هم بوده و برآیند آنها به کنترل آفت بیانجامد. به این منظور در دو پروژه تحقیقاتی و در مدت دو سال(‮‭1389-1390‬) به مطالعه اختلاف آلودگی ژنوتیپ های گردو و ارقام سیب موجود در ایستگاه تحقیقاتی موسسه اصلاح بذر پرداخته شد. در میان ژنوتیپ های گردو، شماره Z‮‭63‬ کمترین میزان آلودگی و شماره Z‮‭30‬ بیشترین میزان آلودگی را داشته اند. چهار رقم سیب به نام های ‭Northern spy ‬، ‭Jonathan ‬، ‭Prime Gold ‬و ‭Red spur cooper ‬متحمل به آفت شناسایی گردید. یکی از راه کارهای کنترل آفات در دنیا استفاده از فرمون جنسی است که روی حشرات کامل اثر گذاشته و به روش های مختلف به کار گرفته می شود. در کنترل این آفت نیز پروژه های مختلفی در این رابطه انجام شد. جهت بررسی روش شکار انبوه ‭(Mass trapping)‬، ضمن تعیین تراکم مناسب تعداد تله در واحد سطح در باغ های گردو در 4 استان و به مدت دو سال مشخص شد تراکم های ‮‭12‬ و ‮‭16‬ عدد تله در هکتار نتایج بهتری داشته اند. در باغ سیب( یک منطقه و مدت دو سال)، نیز تراکم های ‮‭12‬ و 9 عدد در هکتار نتایج بهتری داشته اند. از طرفی به منظور بهینه کردن روش شکار انبوه، نسبت به انتخاب بهترین نوع فرمون جنسی که در دنیا جهت کنترل آفت ااستفاده می شود اقدام شد و بر این اساس فرمون جنسی ‭Zeuzera pyrina ‬ساخت شرکت سانتاموس و فرمون جنسی ‭Synanthedon tipliformis ‬ساخت شرکت آگریسنس بهترین نتایج را داشتند. همچنین تله بالی شکل به عنوان بهترین شکل تله در جلب آفت انتخاب گردید. از نظر اندازه تله نیز تله ذوزنقه ای با کف چسبنده دو برابر استاندارد تله های دلتا مورد استفاه، به عنوان بهترین اندازه انتخاب شد. نتابج به دست آمده نشان داد ارتفاع 8 متر از سطح زمین بیشترین میزان شکار را در طول فصل پرواز داشته است. همچنین نتایج تحقیقات انجام شده نشان داد رنگ تله تاثیر معنی داری در جلب حشرات نر آفت نداشته است. از جمله دیگر روش های استفاده از فرمون جنسی روش اخلال در جفتگیری‭(Matting disruption) ‬است. به همین منظور دو فرآورده تجاری از دو شرکت معتبر مورد مقایسه قرار گرفت و مشخص شد تراکم ‮‭300‬ عدد پخش کننده از هر کدام از آنها قادر به کاهش معنی دار خسارت در باغ هایی که ارتفاع درختان کمتر از ‮‭10‬ متر و نسبتا مسطح می باشند. از آنجا به همراه فرمون جنسی ترکیبات فرار متعددی نیز روی جلب جنس نر آفت موثر است در یک تحقیق نیز به این موضوع در باغ های گردو پرداخته شد. نتایج نشان داد ماده اصلی دو فرمون جلب کننده آفت اجزا ترکیبات فرومون دو گونه ‭Z. pyrina ‬و ‭S. tipuliformis ‬که توسط شرکت های تجاری تولید و عرضه می گردند یعنی ‭(E‬،‭Z)-‬‮‭13‬،2‭-octadecadienyl acetate ‬و ‭(E‬،‭Z)-‬‮‭13‬،3‭-octadecadienyl acetate ‬به تنهایی برای پروانه کرم خراط جلب کننده نبودند و یا جلب کنندگی بسیار ضعیفی داشتند. ولی مخلوط این دو مولکول با نسبت های ‮‭95‬ به 5 (فرومون تجاری ‭Z. pyrina) ‬یا ‮‭97‬ به 3 (فرومون تجاری ‭S. tipuliformis) ‬برای پروانه های کرم خراط جلب کننده بودند. این نتایج نشان می دهد که احتمالا این مولکول نیز یکی از اجزا فرعی فرومون پروانه کرم خراط می باشد. یکی از راههای پیش آگاهی آفات در دنیا استفاده از روش مدل روز درجه‭(Degree Day) ‬است. در این بررسی زمان ضمن تعیین دمای لازم برای خروج اولین حشره در شرایط طبیعی، زمان خروج درصدهای متفاوت جمعیت آفت(‮‭25‬ ، ‮‭50‬ و ‮‭75‬ ) نیز در چهار منطقه و به مدت دوسال، تعیین شد و به این ترتیب می توان وضعیت جمعیت آفت را پیش بینی کرد. یکی از روش هایی که از قدیم جهت کنترل کرم خراط در کشور ما پیشنهاد گردیده است، استفاده از مفتول سیمی جهت معدوم سازی لاروهای سنین مختلف آفت درون تنه و شاخه درختان میزبان است. به منظور تعیین میزان تاثیر این روش و مقایسه آن با روش شکار انبوه و همچنین افزایش کارایی این دو روش با تلفیق آنها نسبت به اینکار اقدام گردید و مشخص شد این روش چنانچه به صورت مستمر و در طول فصل انجام شود، می تواند به عنوان یکی از راهکارهای کنترل آن همچنان مورد استفاده قرار گیرد. در خاتمه به منظور بررسی اقصادی، اجتماعی روش های مختلف کنترل آفت در بین بهره برداران، به اینکار اقدام شد. بر این ساس نسبت فایده به هزینه نشان داد، انجام تمام تیمارهای آزمایش دارای توجیه اقتصادی هستند. همچنین بیشترین میزان کارایی مربوط به تلفیق کاربرد فرمون جنسی به همراه استفاده از خمیر سمی است این میزان در استان کرمان تا ‮‭69‬ بالغ گردید. کمترین کارایی روش هرس سرشاخه در استان خراسان جنوبی بوده است. کلمات کلیدی: کرم خراط، فرمون جنسی، کنترل، تله، ارتفاع نصب، شکار انبوه، اخلال در جفت گیری، درجه حرارت موثر، اختلاف آلودگی، گردو، سیب