بررسی وضعیت آلودگی خاک های اراضی زراعی فاریاب استان زنجان به برخی عناصر سنگین

به منظور بررسی وضعیت آلودگی خاکهای استان زنجان به عناصر سنگین، این مطالعه در اراضی فاریاب کشاورزی از سال ‮‭1389‬ به مدت سه سال انجام گرفت. بدین منظور با استفاده از نقشه های کاربری اراضی مناطق مورد مطالعه تعیین و نقاط نمونه برداری در اراضی فاریاب کل استان در شبکه 2 ا 2 کیلومتر و در محدوه پر خطر از نظر آلودگی در شبکه 1 ا 1 کیلومتر تعیین شد. در فاز اول پروژه، ‮‭495‬ پایگاه از عمق ‮‭0 30‬ سانتی متری خاک و به صورت مرکب مورد نمونه برداری قرار گرفت. در این نمونه ها غلظت قابل جذب عناصر سنگین روی، مس، کادمیم و سرب تعیین شد. در فاز دوم با شناسایی مناطق آلوده و پر خطر از نظر غلظت عناصر سنگین، ‮‭143‬ پایگاه با تراکم بیشتر مورد نمونه برداری قرار گرفت. نمونه برداری در این پایگاهها از دو عمق ‮‭0 - 15‬ و ‮‭15 - 30‬ سانتی متری انجام و غلظت کل و قابل جذب عناصر مذکور توسط آزمایشگاه بدست آمد. در نهایت نقشه های پراکنش غلظت قابل جذب عناصر سنگین در اراضی فاریاب استان و نقشه های پراکنش غلظت کل و قابل جذب عناصر برای منطقه پر خطر با کمک نرم افرار ‭ArcGIS‬‮‭3.9‬ و با استفاده از تکنیک های زمین آمار تهیه شد. نتایج نشان داد از نظر روی ، مس، کادمیم و سرب قابل جذب به ترتیب 8/،‮‭25/8 27‬ ، ‮‭1/2‬ و ‮‭1/5‬درصد خاکهای زراعی آبی استان آلوده محسوب می شوند.در منطقه پر خطر، ‮‭79/1‬ درصد خاکهای سطحی و ‮‭70/7‬ درصد در عمق ‮‭15 - 30‬ سانتی متر این اراضی بیشتر از ‮‭1/5‬ میلی گرم بر کیلوگرم خاک دارای روی قابل جذب هستند. از نظر کادمیم ‮‭19/9‬ درصد اراضی در عمق سطحی و ‮‭13/1‬ درصد در عمق پایین بیشتر از ‮‭0/3‬ میلی گرم بر کیلوگرم دارای فرم قابل جذب این عنصر بوده و آلوده هستند. علاوه برآن ‮‭22‬ درصد اراضی در عمق سطحی و ‮‭15‬ درصد در عمق پایین، بیش از 1 میلی گرم بر کیلوگرم دارای کادمیم کل بوده و آلوده محسوب می شوند. بررسی در خصوص عنصر مس نشان داد بر اساس استانداردهای ایران، این خاکها آلوده محسوب نمی شوند. میانگین سرب قابل جذب در عمق سطحی نسبت به کل خاکهای استان افزایش قابل ملاحظه ای نشان می دهد. ‮‭78/8‬ درصد خاکها در عمق ‮‭0 - 15‬ سانتی متر و ‮‭69/5‬ درصد در عمق ‮‭15 - 30‬ سانتی متر بیش از 1 میلی گرم بر کیلوگرم دارای سرب قابل جذب بوده و مقدار قابل توجهی سرب قابل جذب در این خاکها مشاهده می شود. ‮‭10/7‬ درصد اراضی در عمق 0 تا ‮‭15‬ سانتی متر و ‮‭8/9‬ درصد از اراضی در عمق ‮‭15 - 30‬ سانتی متر خاکهای ناحیه پر خطر بیش تر از ‮‭100‬ میلی گرم بر کیلوگرم خاکها دارای سرب کل بوده و آلوده به عنصر سرب می باشند. نقشه ها نشان دادند پراکنش مناطق آلوده برای تمام عناصر یکسان نبوده اما مناطقی نیز وجود دارند که از نظر تمامی عناصر دارای غلظتهای قابل توجه می باشند. ناحیه جنوب و جنوب شرقی شهرستان زنجان (کارخانه صنایع ملی سرب) غرب شهرستان زنجان (شهرک تخصصی روی و محل تخلیه ضایعات شهرک)، اطراف کارخانه کالسیمین در شهرستان دندی، اراضی اطراف انگوران چای و زنجانرود جزو مناطق پر خطر از نظر پتانسیل آلودگی به عناصر سنگین تشخیص داده شد. واژه های کلیدی : استان زنجان، آلودگی خاک، اراضی فاریاب و عناصر سنگین