زیست شناسی و دینامیسم جمعیت سفیدبالک یاس ‭(Hem.:Aleyrodidae) Aleuroclava jasmini Taka. ‬روی مرکبات شمال خوزستان و کارایی کفش دوزک ‭Rossi Clitostethus arcuatus ‬درکنترل آن

در حال حاضر، سفیدبالک یاس ‭Aleuroclava jasmini (Takahashi) ‬مهمترین آفت در باغ های مرکبات استان خوزستان است. از اردیبهشت ‮‭89‬ تا آبان ‮‭92‬ مجموعه ای از داده از ‮‭78‬ باغ مرکبات در همه استان و دو باغ خاص در منطقه صفی آباد دزفول (یک باغ لیمو شیرین ‭Citrus limonium Tan. ‬و یک باغ گریپ فروت ‭C. paradisi) ‬جمع آوری گردید. در این تحقیق بررسی های صحرایی و آزمایشگاهی برای تعیین زیست شناسی صحرایی، الگوی پراکنش مراحل نشو و نمایی سفیدبالک یاس در برگ ها و به منظور توسعه طرح های نمونه برداری استاندارد شده و دو مرحله ای برای تخمین تراکم آن و برای مطالعه تغییرات جمعیت مراحل نشو و نمایی این آفت و بررسی کارایی کفشدوزک لکه داسی ‭Rossi Clitostethus arcuatus ‬انجام گردید. نتایج نشان داد استفاده از کادرهای یک سانتی متر مربعی برای ارزیابی جمعیت ها مناسب می باشد. ارتفاع ‮‭1/5‬ متری برای نمونه برداری مناسب ترین ارتفاع تعیین شد. هیچ گونه اختلاف معنی داری بین مقادیر ‭RV ‬در جهت های جغرافیایی وجود نداشت. برگ های مناسب برای نمونه برداری از سرشاخه ها با گذشت زمان تغییر می کنند. از این رو از انتهای سرشاخه، برگ های دهم تا چهاردهم در اواخر اسفند، یکم تا پنجم در نیمه دوم فروردین، ششم و هفتم در اواخر تیر ماه، و نهم تا دوازدهم در اوایل دی ماه کمترین مقادیر ‭RV ‬را داشتند. حداکثر میانگین جمعیت برای تخم و پوره ها به ترتیب ‮‭34/9‬ و ‮‭49/13‬ پوره در سانتی متر مربع برگ بود. بین میانگین تغییرات نسبی ‭RV ‬در دو نسل بهار و پاییز آفت، جهت های جغرافیایی باغ و نیز جهت جغرافیایی برگ ها روی درختان برای هیچ یک از مراحل نشو و نمایی آفت اختلاف معنی داری وجود نداشت. نتایج پراکنش فضایی بین باغ های مختلف با استفاده از دو مدل آیوایو و قانون توان تیلور نشان داد که مدل تیلور به نحو مطلوب تری داده ها را برازش می نماید ‭(R‬2 بین ‮‭0/94‬ تا ‮‭0/96‬). ضرایب رگرسیون ساده خطی معادله خط‭(b) ‬برای تخم، پوره ها و پوسته های شفیرگی به ترتیب ‮‭82‬/،‮‭1/67 1‬ و ‮‭1/79‬ بوده که بیان گر توزیع تجمعی جمعیت ها در پهنه باغ های استان می باشد. میزان شاخص تجمع عمومی‭K (Kcommon) ‬برای جمعیت تخم، پوره، پوسته شفیرگی، مجموع دو مرحله نشو و نمایی زنده و کل جمعیت به ترتیب ‮‭29‬/،‮‭57 0‬/،‮‭36 0‬/،‮‭0/7 0‬و ‮‭0/79‬تعیین گردید. تعداد نمونه ثابت برای مراحل مختلف نشو و نمایی در سطوح دقت مجاز تعیین شده 5/،‮‭12‬ ،‮‭20 15‬ و ‮‭25‬ درصد محاسبه گردید. جمعیت بالغین آفت دارای دو دوره اوج بزرگ می باشد. اوج های بهاره در اول اردیبهشت ‮‭90‬ و ‮‭31‬ اردیبهشت ماه ‮‭91‬ به ترتیب با ‮‭29/9‬ و ‮‭37/08‬ بالغ در هر سانتی متر مربع از کارت زرد اتفاق افتاد. همچنین اوج های پاییزه در ‮‭23‬ مهر ‮‭90‬ و دوم مهر ماه ‮‭91‬ به ترتیب با ‮‭8/28‬ و ‮‭12/14‬ بالغ در هر سانتی متر مربع از کارت زرد ظاهر گردید. مراحل نابالغ به طور فعال در تمام سال وجود دارند. اوج جمعیت های تخم، پوره های سنین یک تا چهار و شفیره ها در ‮‭31‬ اردیبهشت ماه ‮‭90‬ به ترتیب ‮‭29‬/،‮‭39/09 24‬ و 0/،3 و در نیمه اول اردیبهشت ‮‭91‬ به ترتیب ‮‭29‬/،‮‭15/15 19‬ و ‮‭0/27‬ به ازای هر سانتی متر مربع برگ به ثبت رسید. در اواسط دی ماه سال های ،‮‭90 89‬ و ‮‭91‬ به ترتیب با 6/،‮‭89/4 38‬ و ‮‭48/37‬ درصد، بالاترین مرگ و میر پوره ها مشاهده گردید. مهمترین عوامل آب و هوایی موثر بر جمعیت مراحل مختلف نشو و نمایی به ترتیب اهمیت دما و بارندگی تعیین شد. بین جمعیت تخم و نیز پوسته شفیرگی با قارچ دوده رشد کرده بر روی سطح برگ ها رابطه مثبت و معنی داری وجود داشت. در استان خوزستان ‮‭29‬ گونه میزبان گیاهی از ‮‭17‬ خانواده گیاهی به عنوان میزبان اصلی و یا ثانویه آفت جمع آوری شده که هیچ کدام در کشورهای منشا آفت وجود ندارد. نسبت جنسی آن در بهار ‮‭1:9‬ (نر به ماده) و در پاییز ‮‭7: 3‬ بود. نرخ بقا در هر یک از سنین رشدی آفت متفاوت بوده ولی نرخ بقاکلی آفت بین ‮‭0/16‬ تا ‮‭0/21‬ بود. بین مدت زمان مراحل نشو و نمایی مختلف تفاوت هایی وجود داشت. در مدت بررسی بخش مهمی از جمعیت در همان فصل به مرحله بالغ نرسیده، ولی در سن چهارم پورگی تا پاییز باقی می مانند. بنابراین، درصد پوره های سن چهارم از این جمعیت ها که تابستان را می گذرانند، در جهت شمال و جنوب درخت به ترتیب ‮‭12/7‬ و ‮‭17/4‬ درصد بود. اوج ظهور حشرات بالغ کفشدوزک لکه داسی در خوزستان در اواسط تا اواخر اردیبهشت بوده و بسته به شرایط آب و هوایی تا آبان ماه ادامه می یابد. جمعیت این کفشدوزک تحت تاثیر وزش باد و بارندگی قرار دارد. در طبیعت، جمعیت کفشدوزک های فعال با جمعیت تخم و بالغین سفیدبالک یاس بیشترین همبستگی را نشان داده است. نسبت جنسی این شکارگر در دوره ظهور بالغین روی مرکبات حدود ‮‭1/38‬ به 1 (نر:ماده) بود. مراحل نشو و نمایی مختلف کفشدوزک از تخم بیشتر از سنین پورگی تغذیه می کند. بر خلاف انتظار، بیشترین تخم و پوره های سفیدبالک یاس به ترتیب توسط کفشدوزک نر و لارو سن چهار خورده شدند. میزان تغذیه شکارگر ماده از تخم آفت3،/‮‭59‬ درصد نرها بود. عدم تناسب بین جمعیت سفیدبالک و کفشدوزک، عدم جذابیت سفیدبالک یاس برای استقرار و تولید مثل کفشدوزک در باغ های مرکبات، نسبت جنسی نامناسب و اثر شدید باد بر جمعیت کفشدوزک، برخی از دلایل عدم موفقیت این شکارگر برای کنترل سفیدبالک یاس می باشند. به هر حال، بیشترین تاثیر این شکارگر در مراحل اولیه تشکیل کلنی آفت یعنی مرحله تخم است، بنابراین اقدامات حمایتی ازکفشدوزک و اجتناب از هر گونه کنترل شیمیایی در این زمان ضرورت دارد. واژههای کلیدی: سفیدبالک یاس ‭Aleuroclava jasmini (Takahashi) ‬، ، تغییرات فصلی، توزیع فضایی، کفشدوزک لکه داسی ‭Rossi Clitostethus arcuatus‬، مرکبات