بررسی اثر تنش خشکی و محلول پاشی پتاسیم بر شاخص های فیزیولوژیک، عملکرد و کیفیت بذر ارقام گندم نان.

به منظور بررسی اثر تنش خشکی و مصرف پتاسیم به صورت محلولپاشی بر شاخصهای فیزیولوژیک، عملکرد و کیفیت بذر سه رقم گندم نان، آزمایشی به صورت اسپلیت فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار، در سال زراعی‮‭90-91‬ و در دو مکان موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال کرج و مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان یزد اجرا شد. در سال زراعی ‮‭91-92‬ نیز آزمایش مزرعه ای در موسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال کرج تکرار شد. تیمارهای آزمایشی شامل تنش خشکی به صورت قطع آبیاری در سه سطح از مرحله تشکیل سنبله تا رسیدگی فیزیولوژیک (تنش شدید)، از مرحله شروع دانه بندی تا رسیدگی فیزیولوژیک (تنش ملایم) و آبیاری مطلوب (شاهد)، محلولپاشی پتاسیم در سه سطح عدم محلول پاشی، محلولپاشی‮‭1/5‬ و 3درصد K2‭O ‬و رقم در سه سطح ارقام پیشتاز، مرودشت و لاین ‮‭82-9‬‭-WS ‬بودند. نتایج صفات فیزیولوژیکی بعد از اعمال تنش خشکی در مرحله ظهور سنبله نشان داد که تنش خشکی باعث کاهش معنی دار فتوسنتز برگ گیاه به میزان ‮‭6/98‬ میلی مول دی اکسیدکربن بر مترمربع در ثانیه (‮‭48/5‬درصد) و هدایت روزنه ای به میزان ‮‭69/17‬ میلی مول بر مترمربع در ثانیه (‮‭35/1‬درصد) گردید. تنش خشکی محتوی نسبی آب برگ و کلروفیل برگ را نیز به ترتیب به میزان ‮‭6/13‬درصد و ‮‭5/3‬درصد کاهش داد. با اعمال تنش خشکی، هدایت روزنه ای در منطقه یزد به مقدار بیشتری کاهش یافت، ولی محلولپاشی پتاسیم تا حدودی این کاهش را جبران کرد، به طوریکه محلولپاشی 3درصد K2O، هدایت روزنه ای را به مقدار ‮‭33/34‬ میلی مول بر مترمربع در ثانیه (‮‭16/8‬درصد) افزایش داد. با افزایش تنش خشکی، پایداری غشا سلول ارقام به طور معنی داری کاهش یافت و پایداری غشا کمتر در رقم مرودشت تحت شرایط تنش شدید خشکی (‮‭53/99‬درصد) مشاهده شد. بررسی صفات فیزیولوژیکی بعد از اعمال تنش در مرحله شروع دانه بندی نشان داد که تنش شدید خشکی، تعرق گیاه و محتوی نسبی آب برگ را به ترتیب به میزان ‮‭2/19‬ میلی مول بر متر مربع در ثانیه (‮‭47/9‬درصد) و ‮‭16/86‬درصد کاهش داد. تاثیر محلولپاشی پتاسیم بر فتوسنتز برگ و تعرق در دو منطقه معنی دار بود. با این تفاوت که تاثیر پتاسیم بر میزان تعرق به ویژه برای تیمار محلولپاشی 3درصد K2‭O ‬در یزد بیشتر بود. محلول پاشی 3درصد K2‭O ‬محتوی نسبی آب برگ را به میزان ‮‭5/86‬درصد افزایش داد و هدایت روزنه ای برگ بیشتر نیز با محلولپاشی 3درصد ‮‭82/131‬‭) K‬2‭O ‬میلی مول بر مترمربع در ثانیه) بدست آمد. درصد پایداری غشای سلولی در بین ارقام مورد مطالعه متفاوت بود و پایداری غشای سلولی کمتر در رقم مرودشت مشاهده شد. نتایج نشان داد که صفات مربوط به انتقال مجدد ماده خشک (میزان، کارایی و درصد انتقال) به طور معنی داری تحت تاثیر تیمارهای تنش خشکی، محلولپاشی پتاسیم و رقم قرار گرفت. با افزایش تنش خشکی درصد انتقال مجدد مواد در دو منطقه یزد و کرج به ترتیب به میزان ‮‭34/74‬ و ‮‭27/56‬ درصد افزایش یافت. میزان انتقال مجدد مواد در هر دو منطقه با افزایش غلظت محلول پتاسیم افزایش یافت و میزان انتقال مجدد بیشتر در تیمار محلولپاشی 3درصد K2‭O ‬در منطقه یزد به مقدار ‮‭1/32‬ گرم بر بوته و درکرج به مقدار ‮‭1/18‬ گرم بر بوته مشاهده شد. رقم مرودشت نسبت به دو رقم دیگر از میزان، کارایی و درصد انتقال مجدد مواد کمتری برخوردار بود. بررسی صفات مورفولوژیکی و اجزا عملکرد نشان داد که ارتفاع بوته، تعداد سنبله در متر مربع، تعداد بذر در سنبله، وزن هزار بذر و شاخص برداشت با افزایش تنش خشکی، به طور معنی داری کاهش یافتند. محلولپاشی پتاسیم باعث افزایش ارتفاع بوته، تعداد بذر در سنبله، وزن هزار بذر و شاخص برداشت شد و این افزایش در شرایط تنش شدید خشکی و در یزد که از شرایط آب و هوایی گرم و خشک تری برخوردار بود، بیشتر بود. واکنش سه رقم گندم نسبت به اعمال سطوح مختلف تنش خشکی در دو منطقه برای دو صفت عملکرد بذر و شاخص برداشت متفاوت بود، به نحوی که عملکرد بذر بیشتر تحت شرایط آبیاری مطلوب با لاین ‮‭82-9‬‭-WS ‬در منطقه کرج (‮‭9310‬ کیلوگرم در هکتار) و عملکرد بذر کمتر تحت شرایط تنش شدید خشکی با رقم مرودشت و در منطقه یزد (‮‭2220‬ کیلوگرم در هکتار) بدست آمد. به همین ترتیب شاخص برداشت بیشتر تحت شرایط آبیاری مطلوب برای لاین ‮‭82-9‬‭-WS ‬در منطقه کرج (‮‭32/69‬درصد) و مقدار کمتر این صفت تحت شرایط تنش شدید خشکی برای رقم مرودشت در منطقه یزد (‮‭11/50‬درصد) مشاهده شد. نتایج بررسی تحقیق در سال دوم (سال زراعی ‮‭91-92‬) در کرج نشان داد که تنش خشکی باعث کاهش معنی دار خصوصیات فیزیولوژیکی گیاه نظیر فتوسنتز، تعرق، هدایت روزنه ای، اجزا عملکرد و عملکرد بذر شد. همچنین محلول پاشی پتاسیم باعث تعدیل اثر منفی تنش خشکی و در نتیجه افزایش صفات ذکر شده گردید. مقایسه میانگین اثر متقابل مکان ا تنش خشکی ا رقم بر ضایعات بذر (افت مفید و غیرمفید) نشان داد که واکنش سه رقم مورد مطالعه گندم نسبت به تیمار تنش خشکی در دو منطقه متفاوت بود، به نحوی که کمترین درصد افت بذر تحت شرایط آبیاری مطلوب برای لاین ‮‭82-9‬‭-WS ‬در کرج (‮‭2/26‬درصد) و بیشترین مقدار مربوط به این صفت تحت شرایط تنش شدید خشکی برای رقم مرودشت در منطقه یزد (‮‭54/76‬درصد) مشاهده شد. مقایسه نتایج درصد جوانه زنی قبل از بوجاری و خصوصیات جوانه زنی بعد از بوجاری بذر، حاکی از تاثیر مثبت عملیات بوجاری بذر بر خصوصیات کیفی آن داشت، به نحوی که درصد جوانه زنی بذر قبل از بوجاری تحت تاثیر تیمارتنش خشکی قرار گرفت، ولی صفاتی نظیر درصد جوانه زنی و سرعت جوانه زنی پس از بوجاری بذر تحت تاثیر تنش خشکی قرار نگرفتند. با این حال صفات مربوط به بنیه گیاهچه نظیر طول ساقه چه، طول ریشه چه، وزن خشک گیاهچه، وزن خشک ساقه چه و وزن خشک ریشه چه با افزایش تنش خشکی کاهش یافتند. کلمات کلیدی: گندم، تنش خشکی، محلول پاشی پتاسیم، عملکرد، کیفیت بذر.