ارزیابی واکنش لاین های منتخب کلزا به تاریخ های مختلف کشت (منطقه اصفهان)

کلزای روغنی‭(Brassica napus L.) ‬از محصولات دانه روغنی مهم ایران است. عملکرد دانه کلزا به ظرفیت های مختلف بازده، شرایط آب و هوایی، نوع خاک و مدیریت زراعی وابسته است. همچنین از عوامل ژنتیکی و زراعی تعیین رشد بوته و عملکرد دانه است. از سوی دیگر کلزا محصول دانه روغنی مهم در سراسر جهان است که سومین رتبه در میان محصولات دانه روغنی پس از سویا و نخل روغنی در تولید روغن های گیاهی است، در حالی که رتبه پنجم را در تولید پروتیین های دانه های روغنی دارد. هدف، بررسی وجود تنوع ژنتیکی بین لاین های کلزا، انتخاب لاین های مناسب جهت کشت تاخیری، بررسی وجود تنوع ژنتیکی و تعیین بهترین والدین تلاقی ها با هدف بهبود عملکرد کمی و کیفی در کلزا و نیز تعیین صفات موثر بر عملکرد دانه و روغن در منطقه اصفهان به مرحله اجرا در آمده است. این تحقیق به منظور ارزیابی واکنش لاین های منتخب کلزا به تاریخ های مختلف کشت درمنطقه اصفهان در سال های زراعی ‮‭1390-1392‬ برای دو سال پیاپی در مزرعه تحقیقاتی کبوتر آباد اصفهان انجام گردید. آزمایش به صورت طرح کرت های یکبار خرد شده در قالب طرح پایه بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار بود. تیمارهای آزمایشی هر سال عبارت از چهار تاریخ کاشت شامل ‮‭15‬ مهرماه‮‭22‬، مهرماه، ‮‭29‬ مهرماه و 5 آبان ماه به عنوان سطوح عامل اصلی و ارقام کلزای پاییزه در ده سطح به عنوان سطوح عامل فرعی بودند. نتایج متوسط دو ساله داده ها نشان داد که اثر تاریخ کاشت بر کلیه صفات معنی دار بود. اثر رقم نیز بر کلیه صفات به جز عملکرد بیولوژیک معنی دار بود. اثر متقابل تاریخ کاشت و رقم تنها بر صفات وزن هزار دانه، شاخص برداشت و سرعت پر شدن دانه در سطح احتمال 5 درصد و طول دوره پر شدن دانه در سطح احتمال 1 درصد معنی دار شد. با توجه به نتایج دو ساله به دست آمده رقم ‭KR‬4 در تاریخ کشت اول و برای کشت تاخیری رقم ‭Karaj‬3 در تاریخ کاشت دوم حداکثر عملکرد را در منطقه کبوتر آباد اصفهان داشته و کشت آن در منطقه توصیه می شود. نتایج تجزیه رگرسیون گام به گام عملکرد دانه نشان داد که صفات سرعت پر شدن دانه، طول دوره پر شدن دانه و عملکرد بیولوژیک تاثیر معنی داری بر تغییرات این صفت داشته و برای عملکرد روغن صفت سرعت پر شدن دانه بیشترین تغییرات را به خود اختصاص داد. براساس نتایج تجزیه رگرسیون صفات سرعت پر شدن دانه، طول دوره پر شدن دانه و عملکرد بیولوژیک به عنوان بهترین شاخص های انتخاب موثر در جهت بهبود ژنتیکی عملکرد دانه و روغن در ارقام کلزا می باشد. نتایج تجزیه علیت عملکرد دانه نشان داد که صفات سرعت پر شدن دانه، طول دوره پر شدن و عملکرد بیولوژیک دارای اثرات مستقیم و مثبت قابل ملاحظه ای بر این صفت می باشند. اثر مستقیم صفت سرعت پر شدن دانه بر عملکرد روغن نیز مثبت و زیاد بود. نتایج حاصل از تجزیه به عامل ها نشان دهنده این بود که عامل اول برای صفات تعداد دانه در خورجین، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک، شاخص برداشت، عملکرد روغن و سرعت پر شدن دانه دارای بزرگترین ضرایب عاملی بود. از طرفی، عامل دوم برای صفات روز تا ساقه دهی، روز تا شروع گل دهی، روز تا پایان گل دهی و رسیدگی فیزیولوژیک و عامل سوم برای صفات ارتفاع گیاه، تعداد خورجین در گیاه، درصد روغن و طول دوره پر شدن دانه بیشترین ضرایب عامل را داشتند. براساس نتایج تجزیه علیت و تجزیه به عامل ها می توان سرعت پر شدن دانه و اجزای عملکرد را به عنوان شاخص های موثر در جهت بهبود ژنتیکی عملکرد دانه و روغن در ارقام کلزای پاییزه معرفی نمود. نتایج حاصل از تجزیه کلاستر نشانگر وجود ژنوتیپ هایی با تنوع ژنتیکی بالا بود. هر چه فاصله بین کلاستر ها بیشتر باشد تشابه ژنتیکی کمتری دارند و تلاقی ژنوتیپ های کلاستر های دور از هم منجر به بروز نتاجی با تفکیک متجاوز شده و کارآیی انتخاب در نسل های در حال تفکیک افزایش خواهد یافت. واژگان کلیدی : کلزای پاییزه، تنوع ژنتیکی، شاخص انتخاب، تجزیه به عامل ها، تجزیه کلاستر، تجزیه علیت.