تعیین معیارهای طراحی بهینه سازه های گلخانه ای برای مناطق گرمسیر کشور

ایجاد گلخانه ها برای تولید محصولات کشاورزی بدلیل امکان کنترل عوامل تاثیرگذار محیط هم چون، تغییرات دمایی، جلوگیری از پدیده های سرمازدگی و گرمازدگی و همچنین، استفاده بهینه از منابع آب و خاک و نیز امکان کاربرد مناسب کود و سم و در نهایت تولید در خارج از شرایط زمانی، جایگاه ویژه ای به این نوع از تولید داده و کشت گلخانه ای بعنوان یک روش تولید متفاوت با بهرهصوری بالا، در سال های اخیر رو به گسترش است. اصولا گلخانه های تجاری با هدف تولید انبوه و اقتصادی انواع گیاهان زینتی، سبزیجات، صیفی جات و میوه ها ایجاد می شوند. برای مهیا شدن شرایط محیطی مناسب در داخل گلخانه ه آ، انتخاب محل مناسب، نوع سازه، پوشش و تاسیسات بکار رفته در آنها و نیز مدیریت و نحوه ی بهره برداری از گلخانه ها اهمیت اساسی دارند. اولین اقدام مهم در ساخت گلخانه، انتخاب محل مناسب برای احداث آن است. برنامه های پیش ینی شده برای افزایش کمی و کیفی محصول همراه با کاهش هزینه ها، منوط به انتخاب محل صحیح برای احداث گلخانه است. براساس ضوابط و معیارهای عمومی مکان یابی، محدود طرح مورد نظر باید دارای حداقل شرایط مناسب برای احداث گلخانه باشد. این پژوهش طی چهار مرحله صورت گرفت. در گام اول، وضعیت اقلیمی سه استان خوزستان، بوشهر و فارس جمع آوری و مطالعه شدند. برای این کار از روش های طبقه بندی اقلیمی دومارتن، آمبرژه، کوپن و سلینانیتوف که در مطالعات پیشین برای این استان ها به کار رفته اند، استفاده شدند. آنگاه در مرحله دوم، وضعیت گلخانه ها و تولیدات گلخانه ای این سه استان با مراجعه به سازمان های جهاد کشاوزی آنها استعلام و اخذ گردیدند. این اطلاعات شامل ؛ سطح زیرکشت محصولات گلخانه ای استان، نوع و سطح زیرکشت هر محصول در استان، سطح زیرکشت گلخانه ای در شهرستانصهای استان، تعداد واحدهای گلخانه ای فعال، نیمهصفعال و غیرفعال در استان و شهرستان های آن و نیز مسایل و مشکلات سازه ای و مدیریت تولید در گلخانه های استان بودند. برای اخذ اطلاعات میدانی، پرسشنامه ای تهیه و در هنگام مراجعه به گلخانه های منتخب (به عنوان نمونه ای از وضعیت گلخانه های استان)، اقدام به تکمیل آنها گردید. در مرحل سوم، تناسب اقلیمی یکایک استان ها به تفکیک شهرستان های آنها به روش ‭FAO ‬و با استفاده از آمار بلند مدت هواشناسی تعیین و تحلیل گردندید. سپس در مرحل چهارم، معیارهای طراحی بهین سازه های گلخانه ای برای استفاده در مناطق گرمسیر کشور ارایه و براساس آنها، وضعیت گلخانه های موجود در سه استان تحت مطالعه مورد تحلیل قرار گرفتند.براساس تناسب اقلیمی تعیین شده برای سه استان تحت مطالعه، چنانچه سیاست استان خوزستان مبنی بر توسعه گلخانه ها باشد، احداث و بهره برداری از گلخانه ها در شمال شرق این استان قابل توصیه است. همچنین چنانچه سیاست استان بوشهر مبنی بر توسعه گلخانه های باشد، احداث و بهره برداری از گلخانه ها در شهرهای جم، بندر دیلم و برازجان، بر شهر هایی نظیر بندر بوشهر و بندر دیر ارجحیت دارند. در ادامه چنانچه سیاست استان فارس مبنی بر توسعه گلخانه ها باشد، برای تولیدات گلخانه ای، مناطق مرکزی و معتدل این استان نظیر شهرهای شیراز و ارسنجان مناسب تر هستند.بررسی شاخص های فنی سازه های گلخانه ای این تحقیق نشان دادندکه حدود 7/%‮‭66‬ گلخانه های استان خوزستان، %‮‭75‬ گلخانه های استان بوشهر و %‮‭86‬ گلخانه های استان فارس با توجه به عرض جغرافیایی آنها، در جهت جغرافیایی صحیح (شمالی - جنوبی) احداث شده اند. همچنین، میانگین مساحت گلخانه های مطالعه شد این سه استان بیشتر از حداقل لازم ‮‭3000‬ مترمربع (به ترتیب ،‮‭7479 4963‬ و ‮‭5311‬ مترمربع) بوده اند. میانگین عرض دهان گلخانه های این سه استان به ترتیب ‮‭20‬/،‮‭8/25 8‬ و ‮‭8/37‬ متر بوده است. از منظر ارتفاع ساز گلخانه تا زیرناودان و سقف، تمام گلخانه های بررسی شد استان خوزستان در دست گلخانه هایی با فناوری متوسط، به ترتیب %‮‭10‬ و %‮‭90‬ گلخانه های بررسی شد استان بوشهر، در دست گلخانه هایی با فناوری پایین و متوسط و نیز هم گلخانه های بررسی شد استان فارس، در دست گلخانه هایی با فناوری متوسط قرار دارند.میانگین نسبت ارتفاع به عرض گلخانه های بررسی شد استان های خوزستان، بوشهر و فارس با توجه به شاخص ارایه شده از نظر نورگیری > ‮‭5.0‬) ( و تهویه ‮‭33.0‬) ( قابل قبول بودند. همچنین، میانگین نسبت طول به عرض گلخانه های مطالعه شد این سه استان با توجه به شاخص ارایه شد < 5) ( برای کارکرد سیستم خنک کنند تبخیری پد و فن و نیز کم شدن میزان تشعشع ورودی به گلخانه ها در فصول گرم، قابل قبول بودند. میانگین نسبت سطح تهوی ) (گلخانه های مطالعه شد استان های خوزستان و بوشهر با عنایت به شاخص سطح تهویه لازم برای مناطق گرم (‮‭0/30 -0/40‬)، قابل قبول نبوده و در حدود تا سطح تهویه مورد نیاز برای چنین مناطقی است. میانگین نسبت سطح تهویه گلخانه های مطالعه شد استان فارس نیز با عنایت به شاخص سطح تهویه لازم برای مناطق سرد (‮‭0/19 -0/15‬)، معتدل (‮‭0/20 -0/29‬) و گرم (‮‭0/30 -0/40‬)، برای مناطق سردسیر شمالی آن (اقلید، آباده، و ....) قابل قبول، لیکن برای مناطق معتدل میانی (شیراز، ارسنجان و ....) و به ویژه برای مناطق جنوبی استان با اقلیم گرم (لارستان، قیر و کارزین و ....) قابل قبول نیست. سطح تهویه پیش بینی شده برای گلخانهصهای دو اقلیم اخیر، به ترتیب در حدود و سطح تهویه لازم و توصیه شده برای چنین مناطقی است. کلمات کلیدی: تناسب اقلیمی، معیارهای طراحی بهینه، ساز گلخانه ای، نواحی گرمسیری