بررسی وضعیت منابع آب و خاک در نخیلات خوزستان در راستای تداوم بهره برداری مناسب و ارتقا شاخص های زیست محیطی

اگرچه استان خوزستان با دارا بودن شرایط مناسب، به عنوان یکی از قطب های مهم تولید خرما در کشور و منطقه به شمار می آید، لیکن با چالش های مهمی در بخش منابع آب و خاک و تامین پایدار آب آبیاری در نخلستان ها مواجه شده است. وقوع خشکسالی های پی درپی در نتیجه تغییرات اقلیمی، کاهش کمیت و کیفیت منابع آب در اثر افزایش برداشت از رودخانه ها و منابع آب سطحی (کاهش دبی پایه رودخانه ها)، ساخت سدهای متعدد، همچنین تخلیه بی رویه فاضلاب های شهری و صنعتی و زهاب های کشاورزی به داخل رودخانه ها و مسایلی از این دست، مشکلات عدیده و وضعیت بغرنجی را برای کشاورزی و محیط زیست استان به وجود آورده است. لذا با هدف بررسی وضعیت آب و خاک نواحی اصلی تولید خرما در استان خوزستان، پروژه تحقیقاتی حاضر به اجرا درآمد. در همین راستا و با بهره گیری از اطلاعات در دسترس و راهنمایی کارشناسان آگاه، نخلستان های استان به چهار منطقه اصلی مشتمل بر شهرستان های آبادان و خرمشهر، شادگان و ماهشهر، بهبهان و اهواز تقسیم شدند. سپس بر حسب امکانات موجود و میزان همکاری دست اندرکاران و متولیان امور کشاورزی هر منطقه و نیز خود کشاورزان و با هدف گذاری انجام شده، بررسی و نمونه برداری های لازم از آب آبیاری و خاک نخیلات در هر منطقه و در طی دو فصل سرد و گرم متوالی انجام گرفت. شاخص های اندازه گیری شده در نمونه های آب آبیاری و خاک (در دو عمق 30-0 سانتیمتر و 60-30 سانتیمتر از سطح) شامل EC، pH، آنیون ها و کاتیون های مهم، SAR و میزان نیترات، به اضافه مقدار ماده آلی و آهک موجود در خاک و بافت خاک بود. همچنین برخی اطلاعات نظیر میزان و نوع کودهای مصرفی و نحوه تامین آب مزارع، مشکلات به وجود آمده از نظر شرایط آب و خاک و غیره با سوال از کشاورزان و کارشناسان تاحدودی مشخص گردید. نتایج نشان دهنده آن بود که کیفیت آب و خاک در تمامی مناطق تحت بررسی نزول نموده که این امر، اثرات نامطلوب خود را بر کمیت و کیفیت خرمای تولیدی استان برجای گذاشته است. بیشترین شوری و SAR آب آبیاری به میزان 12/4 دسی زیمنس بر متر و 6/11 در شهرستان آبادان (رودخانه بهمنشیر) و کمترین مقدار این عوامل به میزان 34/1 دسی زیمنس بر متر و 32/4 در اهواز (رودخانه کارون) اندازه گیری شد. بررسی های آمارهای بلند مدت کیفیت آب رودخانه کارون (به عنوان منبع اصلی تامین آب) در ایستگاه اهواز نشان داد که متوسط سالیانه شوری آب از 12/1 دسی زیمنس بر متر در سال آبی 47-1346 به 45/2 دسی زیمنس بر متر در سال 93-1392 افزایش یافته است. حد آستانه تحمل درخت نخل به شوری آب آبیاری 7/2 دسی زیمنس بر متر است که در تمامی شهرستان های مورد بررسی و در دوره حداکثر نیاز آبی درخت، شوری آب آبیاری به درجاتی از این حد فراتر می رفت. میانگین نیترات نمونه های آب آبیاری نیز بین ppm9 در ماهشهر تا ppm23/24 در بهبهان در نوسان بود. ازنظر وضعیت شوری و سدیمی نمونه های خاک جمع آوری شده نیز در اکثر موارد، مقادیر بالای شوری عصاره اشباع خاک (میانگین کل در خاک سطحی از 23/3 دسی زیمنس بر متر در بهبهان تا 26/43 دسی زیمنس بر متر در خرمشهر) و SAR (میانگین کل در خاک سطحی از 35/2 در بهبهان تا 18/48 در خرمشهر) مشاهده گردید که اثر خود را به صورت افت محصول، گاه بین 10 تا 50 درصد و در مواردی توقف رشد رویشی و زایشی و از بین رفتن درخت نشان می داد. در واقع به جز منطقه بهبهان، نخیلات سایر مناطق مورد بررسی به درجات مختلف با مشکل شوری منابع آب و شوری و سدیمی بودن خاک مواجه شده و شرایط در نخیلات خرمشهر و شادگان به وضعیت بحرانی نزدیک شده است. همچنین شدت این قبیل مشکلات در سالیان اخیر به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. این درحالی است که کاهش مقدار آب آبیاری در دسترس در مناطقی نظیر آبادان، استفاده از سیستم آبیاری سنتی (با جذر و مد طبیعی) را با اختلال جدی مواجه ساخته که این امر، به همراه اجرای سیستم زهکشی زیرزمینی ناکارا در منطقه آبادان، بر شدت مشکلات موجود افزوده است. به علاوه، وقوع پدیده ریزگردها بر دامنه بحران افزوده و افت بیشتر کمی و کیفی محصول و طغیان برخی بیماری ها نظیر کنه تارتن خرما را به دنبال داشته است. درکل می توان گفت که شرایط زیست محیطی، وضعیت منابع آب و خاک و تولید محصول خرما در مناطق نخل خیز استان خوزستان به دلایل متعدد و با شیب تندی روبه وخامت گذاشته و در صورت عدم چاره اندیشی فوری جهت تعدیل و متوقف ساختن این روند، به زودی با وضعیت فاجعه باری مواجه شده که به طور قطع و یقین، رهاشدن اراضی و مهاجرت گسترده کشاورزان را درپی خواهد داشت.واژه های کلیدی: نخلستان، شوری آب و خاک، خوزستان، محیط زیست