تدوین سند بهره وری آب کشاورزی استان یزد

کشاورزی از دیرباز یکی از مهمترین و عمده ترین روش های کسب درآمد و امرار معاش بوده که توسعه و تداوم آن تغییر و تحولات زیادی را در سایر بخش ها نیز سبب گردیده است، به طوری که می توان گفت پایه و اساس پیشرفتهای صنعتی در بسیاری از کشورها، بخش کشاورزی قلمداد می گردد. وابستگی این بخش به عوامل طبیعی و محیطی از جمله منابع آب، شکنندگی و ریسک بالا در این بخش را باعث گردیده است. همین عامل سبب گردیده تا بهره برداران با تلاش وصف ناپذیر به مقابله با مشکلات و موانع طبیعی برخواسته، با ابتکار و خلاقیت، خطر پذیری را کم نمایند. یکی از ابتکارات شگرف مردمان سخت کوش کویر در مقابله با کم آبی، حفر قنات برای استحصال آب از مناطق دور دست بوده که گاها چندین کیلومتر طول دارد. این موضوع علاوه بر رونق کشاورزی، موجب شده تا نیروی کار جامعه، نیرویی سخت کوش تربیت شودکه قابلیت انجام کارهای طاقت فرسا در دیگر بخشهای اقتصادی را نیز دارا باشد.در مناطق کویری از جمله استان یزد، کشاورزی علاوه بر نقش معیشتی و اقتصادی که در جامعه دارد، به دو دلیل از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. از یک طرف عامل اساسی استمرار حیات بشمار می رود به طوری که از بین رفتن آن، خصوصا در روستاها، هسته های مقاومت در برابر کویر را نابود نموده، به تدریج استمرار حیات را در منطقه به مخاطره خواهد انداخت و از طرف دیگر گسترش بی رویه و بدون برنامه ریزی آن افت شدید منابع آبی را به همراه داشته، استمرار حیات را در منطقه تهدید می نماید. استان یزد با وسعتی معادل 74650 کیلومتر مربع از 4/5 میلیون هکتار مرتع ، 2/6 میلیون هکتار بیابان و 0/28 میلیون هکتار جنگلهای طبیعی و دست کاشت ترکیب یافته است. همچنین براساس آخرین سرشماری ها، جمعیت استان بالغ بر 1004770 نفر می باشد که 84 درصد آن در مناطق شهری و 16 درصد آن در مناطق روستایی سکنی گزیده اند. اطلاعات موجود گویای فعالیت 40 هزار نفر از جمعیت ساکن استان در بخش کشاورزی است که با همت والای آنها و علی رغم روبرو بودن با تنگناها و محدودیت های اقلیمی و فقر منابع آبی، نه تنها بالاترین بهره وری ها را در اختیار دارد بلکه در بسیاری از عرصه های تولید محصولات کشاورزی و پروتیینی از متوسط عملکرد بیشتری نسبت به میانگین کشوری برخوردار بوده و رتبه های برتر و ممتازی را در سطح ملی به خود اختصاص داده است. گزارش حاضر تحت عنوان "تدوین سند بهره وری آب کشاورزی استان یزد" به بررسی وضع موجود فعالیت های کشاورزی در این استان پرداخته و با رویکرد ارتقای شاخص بهره وری آب در بخش کشاورزی، ابتدا چالشهای اصلی موجود را شناسایی و بررسی کرده و در ادامه، راهکارهای رفع این چالشها را نیز ارایه کرده است. راهکارهایی نظیر توسعه روش های نوین آبیاری اعم از آبیاری های تحت فشار سطحی و زیرزمینی،سیستم لوله گذاری کم فشار، اصلاح و بهینه سازی سامانه های آبیاری سنتی غرقابی، اجرای پروژه های تجهیز و نوسازی اراضی (که تلفات انتقال و توزیع آب را به حداقل می رسانند)، اصلاح و اجرای برنامه الگوی کشت متناسب با اقلیم، کیفیت منابع آب و خاک، زیرساخت ها و صنایع تبدیلی هر محصول در داخل استان، جایگزینی محصولات زراعی پرآبخواه با محصولات کم آبخواه و باغی (منجمله پسته، گیاهان دارویی و ...)، توسعه و ترویج کشت های متراکم گلخانه ای با توجه به مزیت و بهره وری بالا در افزایش تولید و کاهش مصرف آب، جهت دهی تولیدات بخش دام وطیور استان بر مبنای واردات نهاده های دامی (رویکرد آب مجازی) از جمله مواردی است که در این سند مد نظر قرار گرفته است. به اختصار، مهمترین دستاردهای حاصل از اجرای این سند به شرح زیر خواهد بود:-کاهش سطح کشت محصولات زراعی و باغی: از 117500 هکتار (شرایط فعلی) به 107500 هکتار در سال 1400-تغییر نوع فعالیت های کشاورزی استان: کاهش سطح کشت محصولات پرآبخواه زراعی و باغی، تغییر الگوی کشت و گرایش به سمت کشت های گلخانه ای، گیاهان دارویی و فعالیتهای پربازده دام و طیور به منظور ایجاد اشتغال و درآمدزایی بخش کشاورزی-ارتقای شاخص کارایی مصرف آب محصولات باغی استان: به میزان 17% در سال 1400 (پایان برنامه ششم توسعه) و 33% در سال 1405 (پایان برنامه هفتم توسعه) که به ترتیب به 0/88 و 1/00 کیلوگرم بر متر مکعب خواهد رسید،-ارتقای شاخص کارایی مصرف آب محصولات زراعی استان: به میزان 26% در سال 1400 (پایان برنامه ششم توسعه کشور) و 53% در سال 1405 (پایان برنامه هفتم توسعه کشور) که به ترتیب به 1/79 و 2/17 کیلوگرم بر متر مکعب خواهد رسید،-توسعه روش های نوین آبیاری در مزارع و باغات: از 20هزارهکتار (شرایط فعلی) به 35هزارهکتار در سال 1400 و به 50هزارهکتار در سال 1405-افزایش میانگین راندمان آبیاری: از 45% (شرایط فعلی) به 52% در سال 1400 و به 59% در سال 1405-کاهش سرانه آب مصرفی کشاورزی در واحد سطح: از 7762 مترمکعب بر هکتار (شرایط فعلی) به 5209 مترمکعب بر هکتار در سال 1400-کاهش حجم آب مصرفی بخش کشاورزی: از 911/4 میلیون متر مکعب (شرایط فعلی) به 560 میلیون مترمکعب در سال 1400(حجم آب قابل برنامه ریزی)علی رغم حاکم بودن شرایط نامساعد طبیعی و اقلیمی بر استان (خصوصا بروز خشکسالی های اخیر) و افت شدید کیفی و کمی منابع آب کشاورزی بویژه در سنوات اخیر و تاثیر منفی آن بر تولید و درآمد بهره برداران،امید است که با برنامه ریزی های صورت گرفته توسط مسیولین، تامین اعتبارات و الزامات مورد نیاز برای اجرایی شدن این سند و از همه مهمتر، تلاش بی وفقه و خستگی ناپذیر کشاورزان و تولید کنندگان استان در زمینه های مختلف کشاورزی و دامپروری،شاهد افزایش شاخص بهره وری آب، توام با کاهش حجم آب مصرفی در بخش کشاورزی باشیم.