آینده‌پژوهی ایران ۱۳۹۴

«آینده پژوهی ایران 1394» دومین تجربه ارائه گزارش های سالانه «آینده پژوهی ایران» است. این گزارش شامل توصیف و تحلیل مسائل اصلی ایران در سال آینده (۱۳۹۴) و روابط متقابل این متغیرها است. این پژوهش زمستان سال 1393 در چند مرحله بر اساس اصول علمی آینده پژوهی طراحی و اجرا شده است.

در مرحله نخست که بهمن ماه ۱۳۹۳ انجام شد، همه شهروندان علاقه مند به پیش نگری مسائل اصلی و چالش های پیش روی کشور می توانستند با مراجعه به فرم آنلاین نظرسنجی نظرات شان را ثبت کنند (نظرسنجی عمومی). 

در نتیجه این نظرسنجی مشارکت کنندگان صدها مورد پیش نگری درباره چالش ها و مسائل (متغیرهای) ایران ۱۳۹۴ ارائه کردند که مجموع این موارد گردآوری شد. از میان صدها مورد مطرح شده در دور اول، پس از ترکیب هم پوشانی ها، حذف موارد بی ارتباط و مبهم و انجام اصلاحات لازم، در نهایت ۱۶۹ متغیر تاثیرگذار بر آینده ایران در سال ۱۳۹۴ استخراج شد (کدگذاری، مقوله بندی و تحلیل کیفی یافته ها).

در دور دوم که از روز ۵ اسفند تا روز ۸ اسفند ۱۳۹۳ انجام شد، کارشناسان برگزیده اهمیت هر یک از ۱۶۹ مورد را از طریق امتیازدهی مشخص کردند تا در نهایت اولویت بندی مسائل مشخص شد. پاسخ گویان به هر مورد امتیازی از ۰ تا ۱۰ دادند. عدد ۰ به معنای بی اهمیت بودن مسئله برای ایران در سال آینده و اعداد یک تا ۱۰ میزان اهمیت را از خیلی کم به خیلی زیاد مشخص می کرد. در نهایت ۱۰۰ متغیر اول از این طریق شناسایی شد (نظرسنجی از خبرگان).

نتایج این دور نشان داد در سال 1394 ایران بیش از هر چیز با مسائل اجتماعی مواجه خواهد بود و سهم متغیرهای این بخش 19 درصد بود. متغیرهای اقتصادی با 17 درصد، متغیرهای بین الملل با 12 درصد، متغیرهای سیاسی 11 درصد و متغیرهای محیط زیست و فرهنگ با 10 درصد در رده های بعد قرار می گیرند (اولویت گذاری خبرگان).

 دور سوم آینده پژوهی ایران سال ۱۳۹۴ از ۱۲ تا ۲۰ اسفندماه ۱۳۹۳ برگزار شد. در این مرحله کارشناسان در قالب پنل های خبرگان، اثرات متقابل ۱۰۰ متغیر را مشخص کردند تا شبکه روابط بین مسائل ایران در سال ۱۳۹۴ مشخص شود. در این خصوص یک ماتریس ۱۰۰×۱۰۰ برای شناسایی اثرات متقابل متغیرها تدارک دیده شده بود. برای تکمیل این ماتریس، آینده بان پنل های خبرگان تدارک دید. در نهایت از دل این پنل ها تعداد ۹۹۰۰ رابطه متقاطع بین ۱۰۰ متغیر شناسایی شد (پنل های خبرگان برای تحلیل ساختاری و شناسایی اثرات متقابل).

 در نهایت در مرحله چهارم، گروه تحلیل گران نرم افزاری آینده بان با به کارگیری روش های مختلف تحلیل متقاطع از جمله تحلیل ساختاری، تحلیل ساختاری فازی، تحلیل شبکه و غیره و همچنین نر م افزارهایی مختلفی از جمله میک مک  (MicMac)، یو.سی.نت  (Ucinet)، ویزون (Visone)، اف.ال.میک مک (FL MicMac) و غیره نتایج مورد نظر را فراهم آوردند (تحلیل های نرم افزاری).

در آینده پژوهی استراتژیک، مهم تر از شناسایی مسائل اصلی آینده، شناسایی روابط بین آن هاست چرا که در عالم واقع این متغیرها بر یکدیگر اثرگذار بوده و هیچ کدام به صورت مستقل قابل تحلیل نیستند. آینده بان این نگاه متقابل و شبکه ای به مسائل کشور را در گزارش «آینده پژوهی ایران 1393» معرفی کرد که هم در حوزه های مختلف علمی و دانشگاهی و هم در حوزه های مدیریتی و سیاست گذاری مورد توجه قرار گرفت. گزارش سال 1394 این نگاه را تداوم و توسعه داد. در بخش تحلیل اثرات متقابل متغیرها، نتایج گزارش «آینده پژوهی ایران ۱۳۹۴» که در آن 100 متغیر کلیدی مطالعه شد نشان داد «سرنوشت پرونده هسته ای» تاثیرگذارترین و «وضعیت سرمایه اجتماعی» تاثیرپذیرترین مسائل ایران در سال 1394 هستند.

پس از انجام تحلیل های اولیه روی 100 متغیر که بر نظرات متخصصان بنا شده، با به کارگیری نر م افزارهای تخصصی نقشه ساختاری متغیرهای ایران در سال 1394 ترسیم شده است. تحلیل ساختاری به شیوه ای که گوده، آینده پژوه برجسته فرانسوی معرفی کرده امکان تحلیل یک پارچه متغیرهای سیستم را فراهم آورد تا موقعیت هر متغیر روی نقشه اثرات متقابل مشخص شود. این تحلیل، متغیرهای ایران 1394 را بر اساس میزان تاثیرگذاری و تاثیرپذیری از سایر متغیرها در چهار ناحیه قرار می دهد.

 

با جمع بندی نتایج می توان گفت مهم ترین متغیرهای ایران 1394 که بیشترین تأثیرگذاری و تأثیرپذیری را بر سایر متغیرها دارند، عبارتند از «انتخابات مجلس شورای اسلامی»، «نزاع های سیاسی جریان های قدرت» و «سرمایه اجتماعی».

 از سوی دیگر متغیرهایی وجود دارند که اثرگذاری بسیار بالایی بر سیستم و سایر متغیرها دارند ولی تأثیرپذیری چندانی از متغیرهای درون سیستم ندارند. همان طور که از ماهیت این متغیرها برمی آید، همه آن ها در حوزه بین الملل قرار دارند و عوامل فرامرزی که خارج از سیستم ایران هستند، بر این متغیرها اثرگذار هستند. مهم ترین متغیرها از این نوع «سرنوشت پرونده هسته ای ایران» و «قیمت جهانی نفت» هستند. پس از این دو متغیر «داعش» با اهمیت کمتری قرار دارد. 

 دسته سوم متغیرهای قابل توجه اثرگذاری کمتری داشته ولی اثرپذیری بالایی از سیستم دارند. این