قصاص

انسان به طور ذاتی از کرامت برخوردار است و حیات او ارزشمند است به عبارتی آفریده خاص خداوند است و قرآن در سوره اسراء آیه ۷۰ انسان را جدا از قومیت و عقیده دارای کرامت الهی دانسته است و از آنجا که زندگی نعمتی از سوی خداوند به بشر است هیچ حکومتی نمی تواند این حق را از او بگیرد و یا آسیبی به جسم و جانش بزند بلکه باید به جان و زندگی اتباع خود احترام بگذارد و در حفظ و حمایت از آن تلاش کند (طباطبایی موتمنی ،۱۳۸۲ ،۲۲)یکی از مسائل مهم شریعت اسلامی حفظ جان و نفس مسلمانان و همپیمانان آنها است به عبارتی دیگر همان گونه که جان مسلمانان محترم است جان اهل کتاب نیز محترم است و خونشان هدر نیست.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مسلمانان را از هرگونه تعرض به اهل ذمه نهی کرده اند و فرموده اند هر کس معاهدی را بکشد در قیامت بوی بهشت را حس نخواهد کرد (ابن حنبل ،۱۴۱۰ ،۵/۳۶ ،حمیری ،۱۴۲۰ ،۴/۲۶۸۵)،و همچنین سخنی دیگر هم از پیامبر صلی الله علیه و آله در احادیث آمده است که ایشان اذیت و آزار اقلیت های دینی را اذیت و آزار خودشان به حساب می آورند و فرموده اند هر کس ذمی را بیازارد مرا آزرده است (مدنی شیرازی،۱۴۱۵ ،۱/۴۵۸) و این دو سخن نشان دهنده ارزش و اهمیت جان انسان ها نزد پیامبر است.

حال اگر شخصی مرتکب قتل عمد شود و جان و حیات ارزشمند شخص دیگری را به عمد از او بگیرد تکلیفش چیست چه مجازاتی باید برای او در نظر بگیریم. در جواب به این سوالات می گوییم قتل عمد یکی از موضوعات مهم کیفری در حقوق جزای اختصاصی است و طبق ماده ۱۶۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ توسط اقرار و شهادت و قسامه یا سوگند و همچنین علم قاضی اثبات می شود حکم شخصی که به عمد مرتکب قتل شده است بر اساس قوانین جزایی ایران که بر پایه شریعت اسلام به وجود آمده است قصاص می باشد.

قبل از اسلام در جامعه عرب که به صورت قبیله ای بود قصاص یک نوع ابزار تحلیلی بود که از آن برای جلوگیری از جنگ ها و درگیری هایی که بین قبیله ها صورت می گرفت استفاده می شد و شرط انجام آن برابری اجتماعی بود به عبارتی با توجه به این که مقتول یک فرد عادی بود یا نخبه و زن بود یا مرد فردی از قبیله قاتل معادل کشته شده اعدام می شد به عنوان مثال فقط یک زن را می توانستند برای یک زن بکشند و فقط یک کنیز را می توانستند برای کنیز بکشند (بخش اول کلیات ،۲۰۱۰)و اما بعد از اسلام و در جامعه کنونی شخصی که به عمد مرتکب قتل شده باشد بر اساس اصل اولی به قصاص محکوم می شود و البته لازم به ذکر است که بر اساس مبانی فقهی شریعت اسلام برای حکم قصاص شرایطی لازم است که این شرایط عبارتند از اینکه قاتل و مقتول در حریت و رقیت و دین مساوی باشند (جبئی عاملی ،۱۴۱۰ق ،ج۱۰،۳۸و۵۳)قاتل باید بالغ و عاقل باشد (جبئی عاملی ،۱۴۱۰ق،۶۲و۶۵)و همچنین مقتول نباید مهدور باشد (جبئی عاملی ،۱۴۱۰ق،۶۶)علاوه بر این شرایط فقها یک شرط دیگر نیز برای قصاص آورده اند که قاتل نباید پدر مقتول باشد(جبئی عاملی ،۱۴۱۰ق،ج۱۰ ،۶۴)که البته در خصوص شرط آخر مشهور امامیه معتقدند که حکم پدر و مادر متفاوت است و پیدایش ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ که از نظر مشهور پیروی می کند و با نیاوردن اسم مادر در متن ماده در صدد بیان این است که مادر در برابر قتل فرزندش محکوم به قصاص می شود در صورتی که در طرف مقابل ابن جنید و مذهب های فقهی اهل سنت به جز مالکی حکم عدم قصاص را علاوه بر پدر برای مادر نیز اجرا می کنند که البته ماده ۳۰۱ یک تبصره نیز در خصوص دین شخص مرتکب و مقتول دارد که اگر مجنی علیه مسلمان بود مسلمان نبودن مرتکب مانع قصاص نمی شود و در خصوص این تبصره در ماده ۳۱۰ قانون مجازات اسلامی هم به فرضیات تفاوت جانی و مجنی علیه در دین پرداخته است و در تبصره ۲ این ماده این گونه آمده است که اگر مجنی علیه غیر مسلمان باشد و مرتکب پیش از اجرای قصاص مسلمان شود قصاص ساقط و علاوه بر پرداخت دیه به مجازات تعزیری مقرر در کتاب پنجم تعزیرات حکوم می شود.

طبق این ماده حتی اگر قاتل غیر مسلمان باشد ولی قبل از اجرای قصاص مسلمان شود قصاص ساقط می شود پس این گونه برداشت می کنیم که اگر مسلمانی مرتکب قتل یکی از اهل ذمه شود جانی محکوم به قصاص نمی شود و فقط محکوم به پرداخت دیه مقرر در قانون و به علاوه تعزیر می شود و اما در خصوص عفو از قصاص هم باید بگوییم که فقهای امامیه عفو از قصاص را نیز قبول دارند اولیا دم می توانند قاتل را بدون هیچ عوض یا چشم داشتی عفو کنند و یا می توانند در قبال عفو او دیه بگیرند و یا حتی مبلغی بیشتر از دیه درخواست کنند...