تجربه نگاری سیستم مبادله (تجارت) انتشار گازهای گلخانه ای (ETS)

در عمومی ترین تعاریف ارائه شده، از «اقتصاد» به عنوان «علم تخصیص بهینه منابع کمیاب» یاد شده است. با توجه به مفهوم کمیابی، منابع در اختیار بشر محدود بوده و خواسته ها و نیازهای او روز به روز در حال افزایش است. بر این منوال، امروزه بشر برای ارضای امیال و خواسته های فراوان خود در حال ازدیاد برداشت از منابع طبیعی (خدادادی) به قیمت نابودی محیط زیست است. از این رو، جهت کنترل وضع موجود و رسیدن به نقطه توقف و کاهش انتشار گازهای گلخانه ای (GHG)، لزوم توجه به اقتصاد کم کربن (CO2) و نیز بازارهای مبادله (تجارت) انتشار گازهای گلخانه ای از اهمیت بالای برخوردار است. در این نوشتار به بررسی و تجربه نگاری سیستم مبادله (تجارت) انتشار گازهای گلخانه ای (ETS) پرداخته خواهد شد.

...

مقدمه

امروزه خواسته های نامحدود بشر و فزونی استفاده از منابع طبیعی و تخریب محیط زیست سبب شده تا اهمیت و ضرورت توجه به پدیده تغییرات اقلیمی بیش از پیش نمایان شود. پس از انقلاب صنعتی و بلوغ صنایع بزرگ نظیر فولاد، پتروشیمی، سیمان و غیره، روز به روز به انتشار گازهای گلخانه ای (GHG[1]) که به مراتب برای سلامت بشر مضر هستند در حال افزایش است. یکی از این گازهای انبوه و مضر در زندگی اکنون را بی شک می توان دی اکسید کربن (CO2) دانست. CO2 شامل انتشارات برآمده از احتراق و سوزاندن انرژی های کثیف نظیر زغال سنگ، نفت، گاز و غیره است. مطابق با شکل (1)، در سال 2022 میلادی میزان انتشار CO2در جهان 15/35 میلیارد تن بوده است. در این میان، کشورهای چین با 40/11 میلیارد تن و ایالات متحده آمریکا با 06/5 میلیارد تن در صدر تولیدکنندگان CO2 جهانی قرار دارند. همچنین، در این سال برای کشور ایران انتشار CO2 به میزان 64/690 میلیون تن ثبت شده که نسبت به سایر کشورهای منطقه جنوب غرب آسیا (به عنوان مثال عربستان سعودی و ترکیه) به نسبت بالاتر بوده است.

شکل 1: میزان انتشار سالیانه کربن دی اکسید (CO2)، آمار سال 2022 میلادی

ماخذ: پایگاه جهان ما در داده (ourworldindata.org)

همان گونه که گفته شد با توجه به اهمیت انتشار CO2 در محیط زیست، کشورهای جهان در طی دهه های گذشته توافق نامه های بین المللی را جهت کاهش انتشار CO2 امضاء و جاری نموده اند. از جمله مهم ترین این موارد می توان به پیمان کیوتو[2]و توافق پاریس[3] اشاره داشت. از این رو، در ادامه به معرفی سیستم مبادله انتشار گازهای گلخانه ای (ETS[4]) پرداخته خواهد شد.

...

سیستم مبادله انتشار گازهای گلخانه ای (ETS) چیست

به نقل از کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد در مورد تغییرات آب و هوا (UNFCCC[5]) تجارت انتشار GHG، همان گونه که در «ماده 17 پروتکل کیوتو» تعیین شده است، به کشورهایی (یا شرکت هایی) که واحدهای انتشار کمتری دارند اجازه می دهد تا این ظرفیت مازاد را به کشورهایی (یا شرکت هایی) که بیش از اهداف سقف انتشار CO2 قرار دارند، بفروشند؛ بنابراین، یک کالای جدید در قالب کاهش یا حذف انتشار GHG ایجاد شد. از آنجایی که CO2 گاز اصلی گلخانه ای است، اکنون از بازاری تحت عنوان «بازار تجارت کربن» صحبت می شود.

ETS یک سازوکار «سقف و تجارت» است. اول از همه یک «سقف» تعیین می شود: «محدودیتی در میزان کل انتشار گازهای گلخانه ای» که این سقف توسط اهداف و سیاست های زیست محیطی یک کشور تعیین می شود. با برقراری این موضوع، در ادامه اجرای سیاست های مربوطه سقف انتشار به تدریج کاهش می یابد و به تبع آن حجم کل انتشار کشور نیز کاهش خواهد یافت. به عنوان مثال، تا سال 2020 میلادی، انتشار گازهای گلخانه ای از بخش های تحت ETS اتحادیه اروپا باید 21 درصد کمتر از انتشار در سال 2005 میلادی باشد. همچنین، کمیسیون اتحادیه اروپا کاهش 43 درصدی را تا سال 2030 میلادی پیشنهاد کرده است. در سوی دیگر نیز «تجارت» از طریق معاملات در واحدهایی که حق تولید حجم ثابتی از انتشار GHG را تشکیل می دهند، صورت می گیرد. تعداد واحدهای موجود محدود است و این مهم به آن ها ارزش مالی می دهد. عرضه و تقاضا در بازار تعیین کننده ارزش (قیمت) واحدهای قابل مبادله است. جهت درک بهتر این سیستم، شماتیک ETSرایج کشورهای جهان -به ویژه در اتحادیه اروپا- در شکل 2 نشان داده شده است.

شکل 2: شماتیک سیستم مبادله انتشار کربن (ETS)

...

تجربه نگاری جهانی در ETS

از زمان معرفی اولین ETS برای گازهای گلخانه ای در اتحادیه اروپا (سال 2005 میلادی)، بسیاری از سیستم های دیگر در آمریکای شمالی، آسیا و منطقه اقیانوس آرام در سطوح منطقه ای، ملی و محلی ظهور کرده اند (شکل 3). همچنین، چندین حوزه دیگر هم اکنون در حال بررسی اجرای ETSداخلی خود هستند، در حالی که برخی از ETSهای تاسیس شده اقداماتی را برای اصلاح و در برخی موارد مرتبط کردن سیستم های خود انجام داده اند[6].

شکل 3: سیستم های مبادله انتشار کربن (ETS) جهان (به تفکیک در حال کار، تحت توسعه و تحت نظر گرفته شده)

ماخذ: https://icapcarbonaction.com/en/ets

از این رو، براساس داده های موجود در جدول 1 و شکل 4 اطلاعات مربوط به بازار مبادله انتشار GHG در کشورهای منتخب -براساس دسترسی به داده های مربوطه- به نمایش گذاشته شده است. براساس اطلاعات بررسی شده، اتحادیه اروپا از سال 2005 سیستم مبادله انتشار گازهای گلخانه ای (ETS) را راه اندازی نموده و اکنون متوسط قیمت هر تن انتشار کربن دی اکسید (CO2) در بازار مبادله آن برابر با 10/83 دلار است. همچنین، منطقه کبک (Québec) در کشور کانادا با متوسط قیمت هر تن انتشار CO2برابر با 93/32 دلار و با میزان درآمد کل از زمان بهره برداری (2013 میلادی) 6،463 میلیارد دلار، بالاترین میزان درآمد را در بین کشورهای بررسی شده داشته است. جهت درک بهتر این میزان درآمد ده ساله می توان این گونه تصور نمود که با فرض قیمت 1 میلیون دلار به ازای 1 مگاوات (MW) توربین بادی (هزینه معروف در زمان نگارش این یادداشت) و ضریب ظرفیت (CF) 50 درصد (نصب در مناطق مستعد نظیر خواف استان خراسان رضوی)، با این درآمد تجمعی در زمان حاضر می توان 6،463 گیگاوات (GW) نیروگاه بادی تاسیس نمود که در سالیانه بیش از 28 هزار تراوات ساعت (TWh) تولید برق خواهد داشت!

جدول 1: اطلاعات بازار مبادله انتشار کربن در کشورهای منتخب

ماخذ: icapcarbonaction.com/en/ets

شکل 4: متوسط قیمت هر تن انتشار کربن دی اکسید (CO2) در کشورهای منتخب

ماخذ: icapcarbonaction.com/en/ets

...

جمع بندی

همان گونه که اشاره شد کشور ایران در منطقه جنوب غرب آسیا -نسبت به سایر کشورهای همسایه خود- میزان انتشار بسیار بالاتری را در گازهای گلخانه ای (GHG) و به ویژه در انتشار کربن دی اکسید (CO2) تجربه می کند. این مهم می تواند دلایل متعددی داشته باشد که از جمله مهم ترین آن ها می توان به فرسوده بودن بخش های اصلی اقتصاد ایران نظیر: صنعت، برق، حمل و نقل و ساختمان اشاره نمود. همچنین بایستی مد نظر داشت که اقتصاد ایران به سوخت های فسیلی و به صورت انبوه به سوخت گاز طبیعی وابسته است. این مسئله در تولید برق، گرداندن چرخ صنایع عمده و برقراری حمل و نقل بسیار برجسته است.

اهمیت مطالعه در زمینه بازار تجارت انتشار کربن (ETS) از آنجا مفید است که این مهم می تواند موجب بهبود عملکرد بخش های مختلف اقتصاد ایران شود. به عنوان مثال برای یک کارخانه مشمول خرید گواهی انتشار CO2 در کشور آلمان به صرفه است به جای تحمیل هزینه های هنگفت برای ارتقای کارایی سیستم داخلی خود و یا پرداخت هزینه برای خرید گواهی انتشار CO2، در زمینه سرمایه گذاری در ارتقای بهره وری و راندمان یک کارخانه در کشور ایران مبادرت ورزد. این مهم از آنجا اهمیت داشته که آلمان می تواند گواهی مربوط به ارتقای راندمان یک کارخانه در ایران و کاهش انتشار کربن را با تعهدات خود استهلاک داده و ایران نیز از این موضوع در ابعاد اقتصادی و محیط زیستی منتفع خواهد شد.

همچنین، رغبت دنیا به سمت تولیدات با انتشار کربن صفر (محصولات سبز) از اهمیت بالایی برخوردار است. این مهم هم اکنون در کشورهای زیادی مورد توجه دولتمردان و نیز عموم جامعه قرار گرفته و شاید تا مدتی دیگر برچسب تولید سبز محصولات مانند نشان استاندارد و سیب سلامت (در ایران) از اهمیت بالایی در نگاه بازار تولید و صادرات کشورهای ایفا نماید. از این رو، نمی توان از چنین نکته مهمی غفلت ورزید و شاید یکی از راهکارهای حیاتی اجبار به تولیدات سبز در بعد کلان مملکت روی آوردن به توسعه انرژی های سبز و نیز محصولات سبز باشد (محصولاتی که در فرآیند تولید آنها از انرژی های پاک استفاده شده باشد). شایان ذکر است که هم اکنون در ایران براساس ماده (16) قانون جهش تولید دانش بنیان صنایع بزرگ کشور مکلف به نصب انرژی های تجدیدپذیر و یا خرید گواهی مربوط به آن در بورس سبز انرژی شده اند و به نظر می رسد برنامه ریزان اجتماعی و سیاست گذاران مربوطه بایستی با جدیت بیشتری این مسیر را لایروبی نماید.

در پایان این گونه می توان جمع بندی نمود که روند دنیا و کشورهای توسعه یافته و نیز در حال توسعه به استفاده از انرژی های پاک به جای انرژی های کثیف (سوخت های فسیلی) است. کشور ایران به دلیل اتکا به فروش محصولات اساسی نظیر فولاد، پتروشیمی، سیمان و غیره به خارج از کشور (صادرات محصولات)، در صورت غفلت از سیستم مبادله کربن و سیاست های مربوط به اقتصاد کم کربن، شاید سهم بازار صادرات خود را در کشورهای منطقه و سایر کشورهای مبدا محصولات استراتژیک خود از دست بدهد؛ بنابراین، تدوین سیاست های مربوط به اقتصاد کم کربن و راه اندازی سیستم تجارت انتشار CO2 در کشور از توجیه فنی-اقتصادی بالایی برخوردار است.

[1] Greenhouse gases (GHGs)

[2] Kyoto Protocol

[3] Paris Agreement

[4] Emissions Trading System

[5]https://unfccc.int/process/the-kyoto-protocol/mechanisms/emissions-trading

[6]https://icapcarbonaction.com/en/about-emissions-trading-systems

این یادداشت به صورت خلاصه در روزنامه دنیای اقتصاد به چاپ رسیده است...