از هومر تا نولان؛ ۲۸۰۰ سال در تسخیر آواز سایرن ها

نزدیک به ۲۸۰۰ سال است که آواز سایرن ها در ادبیات و هنر طنین انداز است. در منظومه «ادیسه» هومر، این آواز دریانوردان را به سوی مرگ می کشاند؛ در فیلم کریستوفر نولان، همین مواجهه به لحظه ای عاطفی و تکان دهنده در زندگی اودیسئوس تبدیل می شود. تفاوت این دو روایت، راهی برای فهم بهتر سکانسی فراهم می کند که در آن، یک قهرمان اسطوره ای با چیزی فراتر از یک وسوسه معمولی روبه رو می شود: با گذشته خودش.

در سرود دوازدهم «ادیسه»، کیرکه، جادوگر اسطوره ای و دختر هلیوس، خدای خورشید، اودیسئوس را از خطر سایرن ها آگاه می کند. کیرکه پیش تر همراهان او را به خوک تبدیل کرده و سپس به شکل انسانی بازگردانده بود؛ اکنون نیز راهنمای اودیسئوس در ادامه سفر است. او به قهرمان هشدار می دهد که آواز سایرن ها شنونده را مسحور می کند و کشتی اش را به سوی صخره ها می کشاند.

اودیسئوس می خواهد آواز را بشنود. پس همراهانش گوش های خود را با موم می بندند و او را به دکل کشتی می بندند. پیش از رسیدن به محل زندگی سایرن ها، از همراهانش می خواهد اگر فریاد زد و خواست آزادش کنند، طناب ها را محکم تر کنند. او برای لحظه ای که ممکن است اختیارش را از دست بدهد، از پیش تصمیم گرفته است.

این تصمیم، یکی از هوشمندانه ترین لحظه های روایت هومر است. اودیسئوس خطر را می شناسد و می داند که هنگام شنیدن آواز، ممکن است نتواند بر خواسته اش مسلط بماند. بنابراین اجرای تصمیم خود را به همراهانش می سپارد. در روان شناسی و اقتصاد رفتاری، چنین راهکاری را «تعهد پیشینی» می نامند: فرد در زمانی که قدرت ارزیابی و انتخاب دارد، برای محدود کردن تصمیم های احتمالی آینده اش مانعی ایجاد می کند.

آوازی که به گذشته راه می برد

در روایت هومر، سایرن ها وعده دانایی می دهند. آن ها از جنگ تروا و سرنوشت آدمیان خبر دارند و اودیسئوس را به شنیدن دانسته هایی دعوت می کنند که کمتر انسانی به آن ها دست یافته است. این وعده با یکی از ویژگی های اصلی شخصیت او پیوند دارد: میل به دانستن، تجربه کردن و عبور از مرزهای ناشناخته. اودیسئوس در این ماجرا نیز می خواهد تجربه ای را از سر بگذراند که دیگران از آن محروم اند. این منظومه پیش تر نیز دستمایه اقتباس تلویزیونی قرار گرفته بود؛ از جمله مینی سریال دو قسمتی «The Odyssey» به کارگردانی آندری کونچالوفسکی در سال ۱۹۹۷.

نولان این وسوسه را به قلمروی شخصی تر می برد. فیلم «ادیسه» کریستوفر نولان از ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶ در سینماها اکران شد. در این فیلم، اودیسئوس با بازی مت دیمون به دکل بسته شده و هنگام شنیدن آواز سایرن ها از نظر عاطفی فرو می ریزد. چهره و بدن او به بخش مهمی از روایت تبدیل می شوند. فریاد می زند، می گرید و در برابر تجربه ای که از مهار آن عاجز است، دست وپا می زند. تماشاگر آشفتگی مردی را می بیند که جسمش در بند طناب هاست و ذهنش درگیر چیزی شده که از بیرون نمی توان به سادگی آن را دید.

یکی از انتخاب های قابل توجه فیلم، شیوه انتقال تجربه آواز به تماشاگر است. معنای آواز در قالب یک ملودی روشن و کامل در اختیار مخاطب قرار نمی گیرد؛ بخش مهمی از آن را از واکنش اودیسئوس درمی یابیم. تماشاگر به جای آنکه تنها صدایی افسونگر بشنود، اثر آن را بر چهره و رفتار انسانی می بیند که چیزی عمیق در وجودش بیدار شده است. بازی مت دیمون در این لحظه، میان شیفتگی، رنج و درماندگی حرکت می کند. همین واکنش جسمانی، به تجربه ای نامرئی شکل و معنا می دهد.

پس از عبور از سایرن ها، همراهان اودیسئوس از او می پرسند آوازشان چگونه بوده است. پاسخ او یکی از مهم ترین دیالوگ های فیلم را شکل می دهد. اودیسئوس آواز را به تجربه ای تشبیه می کند که در آن، همه چیزهایی را می بینی که آرزوی داشتنشان را داشته ای و سپس با چیزهایی روبه رو می شوی که آرزو می کنی هرگز خواهانشان نبودی. او این حس را به خارش دلپذیری تشبیه می کند که زیر پوست قرار دارد و هرچه بیشتر برای آرام کردنش تلاش کنی، تحمل ناپذیرتر می شود.

سپس جمله ای می گوید که معنای سکانس را عمیق تر می کند: «آن چیزی که بیش از همه آرزوی داشتنش را داری، همان چیزی است که هرگز نمی توانی داشته باشی؛ و آن چیزی که هرگز نمی توانی داشته باشی، همان چیزی است که زمانی داشتی و از دست دادی.» اودیسئوس در ادامه توضیح می دهد که آواز، سرود تمام وعده هایی بوده که به آن ها وفا نکرده است. این تجربه به او نشان داده که در حقیقت نمی خواهد به خانه بازگردد.

این دیالوگ، کلید فهم تجربه اودیسئوس است. سایرن ها در روایت فیلم فقط میل به دانستن را تحریک نمی کنند؛ آن ها او را با حسرت هایش روبه رو می سازند. آواز به گذشته ای راه می برد که دیگر بازگشت پذیر نیست؛ به خواسته هایی که برآورده نشده اند و وعده هایی که در مسیر جنگ و سفر بر زمین مانده اند. اودیسئوس سال ها برای بازگشت به خانه جنگیده، اما اکنون با این احتمال روبه رو می شود که بازگشت به معنای مواجهه با تمام چیزهایی باشد که در غیاب او و در نتیجه انتخاب هایش تغییر کرده اند.

به همین دلیل، گریه او در این لحظه اهمیت دارد. اشک های اودیسئوس واکنشی ساده به صدایی زیبا یا ترس از مرگ نیست؛ او زیر فشار خاطره ها، فقدان ها و وعده های ناتمام قرار گرفته است. طناب ها بدنش را به دکل بسته اند، اما آنچه او را درهم شکسته، خاطره زندگی ای است که دیگر نمی تواند به شکل گذشته به آن بازگردد. نولان با قرار دادن این دیالوگ در ادامه مواجهه با سایرن ها، معنای واکنش اودیسئوس را برای تماشاگر روشن تر می کند.

از وسوسه اسطوره ای تا اقتصاد توجه

تجربه اودیسئوس با برخی سازوکارهای زندگی امروز نیز ارتباط پیدا می کند. در روان شناسی، بعضی رفتارهای تکرارشونده با چرخه میل، انتظار و تسکین موقت تقویت می شوند. فرد به چیزی روی می آورد که وعده آرامش یا لذت می دهد؛ اثر آن کوتاه مدت است و میل دوباره بازمی گردد. گاهی کاهش موقت احساس ناخوشایند، خود به عاملی برای تکرار رفتار تبدیل می شود؛ سازوکاری که «تقویت منفی» نام دارد.

البته تجربه اودیسئوس را نباید با اعتیاد بالینی یکی دانست. اعتیاد پدیده ای پیچیده با عوامل زیستی، روانی و اجتماعی متعدد است. با این حال، روایت سایرن ها امکان تامل درباره دشواری فاصله گرفتن از خواسته هایی را فراهم می کند که بارها به سوی آن ها کشیده می شویم.

در فضای دیجیتال، بخشی از طراحی پلتفرم ها بر نگه داشتن توجه کاربران استوار است. پیمایش بی پایان، پخش خودکار و اعلان های پی درپی، فرصت توقف و تصمیم گیری آگاهانه را کاهش می دهند. شرکت های فناوری از توجه کاربران ارزش اقتصادی تولید می کنند و برای افزایش زمان حضور آن ها در محیط های دیجیتال رقابت دارند. در چنین فضایی، طراحی محیط بر عادت ها و انتخاب های افراد اثر می گذارد.

تصمیم اودیسئوس برای سپردن اختیار به همراهانش، در اینجا معنایی امروزی پیدا می کند. او می داند ممکن است هنگام شنیدن آواز نتواند به تصمیم قبلی خود وفادار بماند؛ پس پیش از مواجهه با وسوسه، مانعی بیرونی ایجاد می کند. گاهی برای وفادار ماندن به تصمیمی که در لحظه آرامش گرفته ایم، باید از قبل به لحظه دشوار بعدی فکر کنیم.

راهی که به ایتاکا می رسد

«ادیسه» روایت سفر پرمخاطره اودیسئوس برای بازگشت به خانه اش، ایتاکاست. این بازگشت بارها به تاخیر می افتد و هر بار با وسوسه، خطر و انتخابی دشوار همراه می شود. ماجرای سایرن ها یکی از روشن ترین لحظه های این کشمکش است: اودیسئوس می خواهد چیزی را تجربه کند که ممکن است او را از مقصدش دور کند؛ پس برای حفظ امکان بازگشت به تدبیر متوسل می شود.

نولان با پیوند دادن آواز به حسرت و وعده های ازدست رفته، معنای بازگشت را عمیق تر می کند. ایتاکا خانه و خانواده ای است که اودیسئوس سال ها برای رسیدن به آن تلاش کرده؛ اما بازگشت، او را با گذشته و پیامد انتخاب هایش نیز روبه رو خواهد کرد. شاید دشوارترین بخش سفر، رسیدن به ساحل نباشد؛ پذیرفتن آن چیزی باشد که در غیاب او تغییر کرده و آنچه خود او در این تغییر سهم داشته است.

اودیسئوس می خواست آواز را بشنود. تمام تدبیرش برای آن بود که پس از شنیدن آن، هنوز راهی به سوی ایتاکا داشته باشد