جنگ شناختی؛ بازتعریف تهدید یا امنیتی سازی سیاست؟

تحولات فناوری در دو دهه گذشته، مرزهای سنتی قدرت را دگرگون کرده است. اگر در گذشته برتری نظامی، اقتصادی یا حتی سایبری معیار اصلی سنجش قدرت دولت ها بود، امروز رقابت به عرصه ای منتقل شده که کمتر قابل مشاهده است؛ یعنی حوزه ادراک، روایت و تصمیم گیری انسان ها. در چنین فضایی، اصطلاح جنگ شناختی به یکی از پرکاربردترین مفاهیم در ادبیات امنیتی غرب تبدیل شده و ناتو آن را به عنوان یکی از مهم ترین چالش های امنیتی آینده معرفی می کند. اما پرسش اساسی این است که آیا واقعا با نوعی جنگ جدید روبه رو هستیم یا صرفا شاهد بازتعریف مجموعه ای از تهدیدهای قدیمی با عنوانی تازه هستیم؟

طرفداران مفهوم جنگ شناختی معتقدند هدف رقابت های امروز دیگر صرفا تغییر افکار عمومی نیست، بلکه تاثیرگذاری بر سازوکار ادراک و تصمیم گیری جوامع است. در این نگاه، شبکه های اجتماعی، هوش مصنوعی، کلان داده ها و الگوریتم های دیجیتال به ابزارهایی تبدیل شده اند که می توانند بدون شلیک حتی یک گلوله، رفتار سیاسی و اجتماعی ملت ها را تحت تاثیر قرار دهند. از همین رو، ذهن انسان به عنوان میدان نبرد ششم در کنار زمین، دریا، هوا، فضا و فضای سایبری معرفی می شود.

با وجود این، گسترش این ادبیات امنیتی، پرسش های مهمی را نیز به همراه آورده است. نخست آنکه بسیاری از پدیده هایی که امروز ذیل عنوان جنگ شناختی قرار می گیرند، پدیده های تازه ای نیستند. تبلیغات، عملیات روانی، جنگ رسانه ای و تلاش برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی، همواره بخشی از رقابت میان دولت ها بوده است. فناوری تنها سرعت، مقیاس و پیچیدگی این فرایند را افزایش داده است. بنابراین، شاید آنچه تغییر کرده، ابزارها باشد، نه ماهیت رقابت.

دومین مسئله، منشا واقعی آسیب پذیری های شناختی است. در سال های اخیر، بسیاری از بحران های سیاسی در غرب از قطبی شدن اجتماعی گرفته تا گسترش اخبار جعلی عمدتا به عملیات نفوذ روسیه، چین یا سایر بازیگران خارجی نسبت داده شده است. اما چنین تحلیلی، یک واقعیت مهم را نادیده می گیرد: هیچ عملیات اطلاعاتی در خلا موفق نمی شود. شکاف های سیاسی، بحران اعتماد عمومی، ضعف نهادهای حکمرانی، عملکرد الگوریتم های شبکه های اجتماعی و مدل اقتصادی ، زمینه اصلی اثرگذاری این عملیات را فراهم می کنند. به عبارت دیگر، بازیگران خارجی معمولا از بحران های داخلی بهره برداری می کنند، نه اینکه الزاما آنها را ایجاد کرده باشند.

در همین نقطه است که مفهوم جنگ شناختی می تواند به جای آنکه ابزار تحلیل باشد، به ابزاری برای توجیه سیاست های امنیتی تبدیل شود. هنگامی که تمامی مشکلات فضای عمومی در قالب یک جنگ تعریف می شوند، پاسخ دولت ها نیز به طور طبیعی رنگ و بوی امنیتی پیدا می کند. افزایش اختیارات نهادهای اطلاعاتی، کنترل بیشتر بر پلتفرم های دیجیتال، نظارت گسترده تر بر جریان اطلاعات و محدودیت های جدید برای رسانه ها، همگی می توانند ذیل ضرورت مقابله با جنگ شناختی توجیه شوند.

این روند، پارادوکسی مهم برای دموکراسی های غربی ایجاد می کند. این کشورها از یک سو، خود را مدافع آزادی بیان و گردش آزاد اطلاعات معرفی می کنند و از سوی دیگر، برای مقابله با تهدیدهای شناختی، ناگزیر به گسترش مداخلات دولت در حوزه اطلاع رسانی می شوند. در چنین شرایطی، مرز میان حفاظت از امنیت ملی و محدود کردن آزادی های مدنی به تدریج کمرنگ خواهد شد؛ وضعیتی که می تواند مشروعیت دموکراسی های لیبرال را با چالش مواجه کند.